آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
احکام لُقَطه
«اموال پیدا شده»
«اموال پیدا شده»
به مالى که گم شده و انسان آن را پیدا مى کند «لُقَطه» مى گویند. مالى که انسان پیدا مى کند، اگر نشانه اى نداشته باشد که به واسطۀ آن صاحب آن معلوم شود، احتیاط واجب آن است که آن را از طرف صاحبش صدقه بدهد.
«مسألۀ 3117» اگر مالى را پیدا کند که نشانه داشته و قیمت آن از «12/6» نخود نقرۀ سکّه دار کمتر باشد، چنانچه صاحب آن معلوم باشد و انسان نداند راضى است یا نه، نمى تواند بدون اجازۀ او آن را بردارد و اگر صاحب آن معلوم نباشد، مى تواند به قصد این که ملک خودش شود، آن را بردارد و در این صورت اگر تلف شود، لازم نیست عوض آن را بدهد، بلکه اگر قصد ملک شدن هم نکرده باشد و بدون تقصیر او تلف شود، دادن عوض بر او واجب نیست.
«مسألۀ 3118» اگر چیزى که پیدا کرده نشانه اى داشته باشد که به واسطۀ آن بتواند صاحب آن را پیدا کند - اگرچه صاحب آن کافرى باشد که در امان مسلمانان است - در صورتى که قیمت آن به «12/6» نخود نقرۀ سکّه دار برسد، احوط آن است که یک سال به نحوى اعلام کند که عرفاً گفته شود یک سال اعلام کرده است.
«مسألۀ 3119» اگر انسان خودش نخواهد اعلام کند، مى تواند به کسى که اطمینان دارد بگوید تا از طرف او اعلام نماید.
«مسألۀ 3120» اگر معرّفى و اعلام، نیاز به هزینه داشته باشد - مثل این که پیدا کننده به هر دلیلى قدرت اعلام نداشته باشد و باید به دیگرى مزد بدهد تا اعلام کند یا
کالاى پیدا شده داراى اهمیّت باشد و باید به وسیلۀ روزنامه یا نظایر آن آگهى و اعلام نماید - مى تواند هزینۀ معرّفى و آگهى را از صاحب آن بگیرد.
«مسألۀ 3121» اگر تا یک سال اعلام کند و صاحب مال پیدا نشود، مى تواند به قصد این که هر وقت صاحب آن پیدا شد عوض آن را به او بدهد، براى خود بردارد یا براى او نگهدارى کند که هر وقت پیدا شد به او بدهد، ولى احتیاط مستحب آن است که از طرف صاحب آن صدقه بدهد، امّا چیزى که در حرم (مکّه) پیدا شود، احتیاط واجب آن است که آن را براى خود برندارد بلکه صدقه دهد.
«مسألۀ 3122» اگر بعد از آن که یک سال اعلام کرد و صاحب مال پیدا نشد، مال را براى صاحب آن نگهدارى کند و از بین برود، چنانچه در نگهدارى آن کوتاهى یا زیاده روى نکرده باشد، ضامن نیست؛ همچنین اگر آن مال را به حاکم شرعى تحویل دهد و سپس صاحب آن پیدا شود، ضامن نیست؛ ولى اگر از طرف صاحب آن صدقه داده باشد یا براى خود برداشته باشد، ضامن است.
«مسألۀ 3123» کسى که مالى را پیدا کرده، اگر عمداً به دستورى که گفته شد اعلام نکند، علاوه بر این که معصیت کرده، باز هم واجب است اعلام کند.
«مسألۀ 3124» اگر بچّۀ نابالغ چیزى پیدا کند، ولىّ او باید اعلام نماید.
«مسألۀ 3125» اگر انسان در بین سالى که اعلام مى کند، از پیدا شدن صاحب مال ناامید شود، اگر نخواهد آن را اعلام کند، احتیاط واجب آن است که آن را صدقه بدهد.
«مسألۀ 3126» اگر در بین سالى که اعلام مى کند، مال از بین برود، چنانچه در نگهدارى آن کوتاهى یا زیاده روى کرده باشد، باید عوض آن را به صاحب آن بدهد و اگر کوتاهى نکرده و زیاده روى هم ننموده باشد، چیزى بر او واجب نیست.
«مسألۀ 3127» اگر مالى را که نشانه دارد و قیمت آن به «12/6» نخود نقرۀ سکّه دار مى رسد، در جایى پیدا کند که معلوم است به واسطۀ اعلام صاحب آن پیدا نمى شود، مى تواند در روز اوّل آن را از طرف صاحب آن صدقه بدهد و چنانچه صاحب آن پیدا شود و به صدقه دادن راضى نشود، باید عوض آن را به او بدهد و ثواب صدقه اى
که داده مال خود اوست.
«مسألۀ 3128» اگر چیزى را پیدا کند و به گمان این که مال خود اوست بردارد و بعد بفهمد مال خود او نبوده، باید تا یک سال اعلام نماید.
«مسألۀ 3129» لازم نیست هنگام اعلام، جنس چیزى را که پیدا کرده بگوید، بلکه همین قدر که بگوید: «چیزى پیدا کرده ام» کافى است.
«مسألۀ 3130» اگر کسى چیزى را پیدا کند و دیگرى بگوید مالِ من است، در صورتى باید به او بدهد که نشانه هاى آن را بگوید و یقین پیدا کند که مال اوست، ولى اگر ذکر نشانه ها فقط موجب گمان به مالک بودن آن شود، مخیّر است که به او بدهد یا از دادن به او خوددارى نماید.
«مسألۀ 3131» اگر قیمت چیزى که پیدا کرده به «12/6» نخود نقرۀ سکّه دار برسد، چنانچه اعلام نکند و در مسجد یا جاى دیگرى که محلّ اجتماع مردم است بگذارد و آن چیز از بین برود یا دیگرى آن را بردارد، کسى که آن را پیدا کرده ضامن است.
«مسألۀ 3132» هرگاه چیزى را پیدا کند که اگر بماند فاسد مى شود، باید تا مقدارى که ممکن است آن را نگهدارد، بعد قیمت کند و خودش بردارد یا بفروشد و پول آن را نگهدارد و احتیاط مستحب آن است که در صورت امکان براى فروش آن به خودش یا به دیگرى، از حاکم شرع اجازه بگیرد و در هر صورت باید اعلام را یک سال ادامه دهد تا اگر صاحب آن پیدا شد، پول آن چیز را به او تسلیم کند و اگر صاحب آن پیدا نشود، از طرف او صدقه بدهد و احتیاط واجب آن است که براى صدقه دادن از حاکم شرع اجازه بگیرد.
«مسألۀ 3133» قیمت مال پیدا شده باید بر حسب زمان و مکانى که مال در آن پیدا شده محاسبه شود.
«مسألۀ 3134» اگر چیزى که پیدا کرده، هنگام وضو گرفتن و نماز خواندن همراه او باشد، در صورتى که قصد او این باشد که صاحب آن را پیدا کند، اشکال ندارد.
«مسألۀ 3135» اگر دو شاهد عادل شهادت دهند که مالِ پیدا شده متعلّق به فلان
شخص است، باید مال به آن فرد داده شود، چه پیش از شروع اعلام یا در بین و یا بعد از آن باشد.
«مسألۀ 3136» اگر کسى که مال نشانه دار را پیدا کرده بمیرد، چنانچه پس از پایان اعلام، آن را براى خود برداشته و مرده باشد، مالکیّت آن به همان صورت به وارث او منتقل مى شود که اگر صاحب آن پیدا شد، به او برگردانده شود و اگر قبل از شروع اعلام یا در بین آن مرده باشد، ظاهراً ورثه باید به جاى او اعلام نمایند.
«مسألۀ 3137» اگر کفش او را اشتباهاً ببرند و کفش دیگرى به جاى آن بگذارند، چنانچه بداند کفشى که مانده مالِ کسى است که کفش او را برده و قیمت آن از کفش خودش بیشتر نباشد، در صورتى که از پیدا شدن صاحب آن مأیوس شود و یا براى او مشقّت داشته باشد، مى تواند آن را به جاى کفش خودش بردارد، ولى اگر قیمت آن از کفش خودش بیشتر باشد، باید هر وقت صاحب آن پیدا شد زیادى قیمت را به او بدهد و چنانچه از پیدا شدن او ناامید شود، باید با اجازۀ حاکم شرع زیادى قیمت را از طرف صاحب آن صدقه بدهد و اگر احتمال بدهد کفشى که مانده مالِ کسى نیست که کفش او را برده، باید با آن معاملۀ مجهول المالک نماید، یعنى از صاحب آن جستجو و تحقیق کند و چنانچه از پیدا کردن او مأیوس شود، از طرف او به فقیر صدقه بدهد.
«مسألۀ 3138» اگر مالى را که کمتر از «12/6» نخود نقرۀ سکّه دار ارزش دارد، پیدا کند و از آن صرف نظر نماید و در مسجد یا جاى دیگرى بگذارد، چنانچه کسى آن را بردارد، براى او حلال است.
«مسألۀ 3139» لوازم و ابزار و اشیایى که آنها را براى تعمیر و مانند آن نزد تعمیرکاران و صاحبان صنایع مى برند، اگر صاحب آن جنس ناشناخته باشد و دیگر سراغ آن نرود و صاحب صنعت پس از جستجو و تحقیق از آمدن صاحب جنس ناامید شود، باید آن را از طرف صاحب آن صدقه بدهد و بنابر احتیاط واجب باید با اجازۀ حاکم شرع باشد.
«مسألۀ 3140» اگر دزد مالى را که به سرقت برده نزد انسان امانت بگذارد، جایز نیست آن را به خود دزد برگرداند، بلکه باید آن را به صاحب آن بدهد و اگر صاحب آن به
هیچ وجه معلوم نباشد، حکم لُقطه بر آن جارى مى شود.
«مسألۀ 3141» اگر مالى از دیگران در بین اموال انسان باقى بماند و صاحب آن یا محل و مکان او به هیچ وجه معلوم نباشد به گونه اى که رساندن مال به صاحب آن براى او میسّر نبوده و از پیدا کردن او نیز مأیوس باشد، باید آن را از طرف صاحب آن و بنابر احتیاط واجب با اجازۀ حاکم شرع صدقه بدهد. همچنین اگر انسان در معاملات و دادوستدها کم و زیاد کرده و بر اثر مرور زمان صاحبان آنها را فراموش کرده باشد و شناخت آنان براى او میسّر نباشد، باید عوض آنها را از طرف صاحبان آنها و بنابر احتیاط واجب با اجازۀ حاکم شرع صدقه بدهد و بنابر احتیاط در هر دو صورت اگر مقدار آن را نداند، باید به قدرى صدقه بدهد که مطمئن شود برىءالذّمّه شده است و به این کار در اصطلاح «ردّمظالم» گفته مى شود.
احکام مجهول المالک و حیوان و انسان گم شده
«مجهول المالک» به مالى مى گویند که صاحب آن مشخص نیست.
«مسألۀ 3142» اگر حیوانى مثل گوسفند یا مرغ وارد خانۀ انسان شود و صاحب آن معلوم نباشد، حکم لُقَطه را ندارد بلکه «مجهول المالک» مى باشد، پس باید براى پیدا کردن صاحب آن جستجو کند و چنانچه از یافتن او مأیوس شد، حیوان یا بهاى آن را صدقه بدهد و بنابر احتیاط از حاکم شرع براى صدقه دادن اجازه بگیرد. همچنین است اگر کبوترى که بال آن بریده شده است وارد منزل انسان شود، ولى اگر بال کبوتر بریده نباشد و انسان نداند صاحب دارد یا نه، مى تواند آن را به قصد تملّک براى خود بردارد و اگر بداند صاحب دارد، باید آن را به صاحب آن برگرداند و اگر صاحب آن را نشناسد و از پیدا کردن او مأیوس باشد، باید آن را صدقه دهد.
«مسألۀ 3143» اگر در جایى که عمران و آبادى است حیوانى را پیدا کند، یکى از دو صورت را دارد:
اوّل: اگر حیوان سالم بوده و در معرض تلف نباشد، جایز نیست آن را بگیرد و اگر گرفت باید آن را حفظ کند و علوفۀ آن را نیز تأمین کند و حق ندارد از صاحب آن عوض آن را مطالبه نماید و در صورتى که آن حیوان گوسفند باشد و صاحب آن پیدا نشود، مى تواند آن را براى صاحب آن نگهدارد و یا این که پس از سه روز آن را بفروشد و پول آن را از طرف صاحب آن صدقه بدهد و چنانچه صاحب آن پیدا شود و صدقه را قبول نکند، باید پول آن را به صاحب آن بدهد.
دوم: اگر حیوان در اثر بیمارى یا غیر آن در معرض تلف باشد، جایز است آن را
بگیرد و در این صورت واجب است علوفۀ آن را تأمین کند و در صورتى که قصد رایگان نداشته باشد، مى تواند پس از پیدا شدنِ صاحب آن عوض آن را مطالبه نماید و یا این که از شیر یا پشم یا سوارى آن به طور معمول استفاده کند و از مخارج آن کم کند و اگر حیوان تلف شود، ضامن آن نیست، مگر این که در حفظ آن کوتاهى کرده باشد.
«مسألۀ 3144» اگر حیوانى را در جایى که عمران و آبادى نیست، مانند بیابان ها، جنگل ها، کوه ها و راه هاى بیابانى پیدا کند و صاحب آن معلوم نباشد، دو صورت دارد:
اوّل: اگر در آن محل آب و گیاه وجود داشته باشد و حیوان از لحاظ جسمى و قدرت دویدن بتواند خود را از درندگان حفظ کند، جایز نیست آن را بگیرد.
دوم: اگر در آن محل آب و گیاه وجود نداشته باشد و یا حیوان در معرض خطر باشد، مانند گوسفند و بچّه شتر، جایز است آن را بگیرد و به مقدار ممکن معرّفى کند و چنانچه از پیدا کردن صاحب آن مأیوس شود، مى تواند آن را تملّک کند و یا این که براى صاحب آن حفظ نماید، ولى در صورت تملّک اگر صاحب آن پیدا شود، باید عوض آن را به او بدهد.
«مسألۀ 3145» اگر بچّه اى گم شود و ولىّ او پیدا نشود و یا او را سرِ راه گذاشته باشند، جایز است بلکه اگر در معرض تلف شدن باشد واجب است که انسان او را بردارد و حفظ کند و مخارج او را تأمین نماید تا به حدّ بلوغ برسد و یا پدر یا مادر یا جدّ پدرى او پیدا شود و چنانچه بچّه مالى همراه خود داشته باشد، جایز است با اجازۀ حاکم شرع آن مال را به مصرف او برساند و اگر مال نداشته باشد، از بیت المال یا زکوات یا مردم خیّر براى مخارج او کمک بگیرد و اگر ممکن نشد، خودش مخارج او را بدهد و در این صورت مى تواند مخارجى را که متحمّل مى شود، یادداشت کند تا پس از بزرگ شدن و تمکّن بچّه، از او مطالبه نماید.
«مسألۀ 3146» مالى که صاحب آن مشخّص است ولى به هیچ وجه به او دسترسى نیست، در حکم مجهول المالک مى باشد.