آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
شرایط کسانى که مستحق زکاتند
«مسألۀ 2062» کسى که زکات مى گیرد، باید شیعۀ دوازده امامى باشد و اگر به گمان این که کسى شیعۀ دوازده امامى است به او زکات بدهد و بعد معلوم شود شیعه نبوده، حکم آن مانند حکمى است که در مسألۀ 2056 گذشت و در صورتى که مصلحت دینى اقتضا کند، از بابت سهم فى سبیل اللّه مى تواند به غیر شیعۀ دوازده امامى هم زکات بدهد.
«مسألۀ 2063» اگر طفل یا دیوانه اى از شیعه فقیر باشد، انسان مى تواند به ولىّ او زکات بدهد به قصد این که آنچه را مى دهد ملک طفل یا دیوانه باشد.
«مسألۀ 2064» انسان مى تواند خودش یا به وسیلۀ یک نفر امین، زکات را به مصرف طفل یا دیوانه برساند و باید هنگامى که زکات به مصرف آنان مى رسد، نیّت زکات کنند و لازم نیست زکات حتماً به ولىّ طفل داده شود.
«مسألۀ 2065» به فقیرى که گدایى مى کند، مى شود زکات داد؛ ولى به کسى که زکات را در معصیت مصرف مى کند، نمى شود زکات داد.
«مسألۀ 2066» بنابر احتیاط واجب به کسى که آشکارا مرتکب معصیت کبیره مانند ترک نماز و یا شرابخوارى مى شود، نمى توان زکات داد، هرچند زکات را در معصیت مصرف نکند.
«مسألۀ 2067» انسان نمى تواند مخارج کسانى را که مثل اولاد، مخارج آنها بر او واجب است از زکات بدهد؛ ولى دیگران مى توانند به آنان زکات بدهند.
«مسألۀ 2068» اگر شخصى نتواند نفقۀ کسانى را که نفقۀ آنان بر وى واجب است بدهد و یا کمتر از حدّ مورد نیاز آنان را بتواند بدهد، چنانچه زکات بر وى واجب شود و آنان نیز از مستحقین زکات باشند، مى تواند نفقۀ آنان یا کسرى آن را از زکات مال خود بپردازد.
«مسألۀ 2069» به کسى که بدهکار است و نمى تواند بدهى خود را بدهد، اگرچه مخارج او بر انسان واجب باشد، مى شود براى اداى بدهى زکات داد؛ ولى اگر کسى که مخارج او بر انسان واجب است براى خرجى خودش قرض کرده باشد، انسان نمى تواند بدهى او را از زکات خود بدهد.
«مسألۀ 2070» اگر انسان به فرزند خود زکات بدهد که خرج زن و خدمتگزار خود نماید، اشکال ندارد.
«مسألۀ 2071» پدر نمى تواند براى آن مقدار از مخارج تحصیل فرزند که بر وى واجب است، از زکات مالش به او بپردازد؛ ولى براى مخارج تحصیل زاید بر آن مقدار، چنانچه فرزند احتیاج به تحصیل داشته باشد، مى تواند به وى از زکات مالش بدهد؛ بلکه در صورتى که تحصیل فرزند داراى منفعت عمومى براى مسلمین باشد - هرچند فرزند خود احتیاج به تحصیل نداشته باشد و یا این که مخارج تحصیل را داشته باشد - مى تواند مخارج تحصیل زاید بر مقدارى را که بر خودش پرداخت آن واجب است، از زکات و به عنوان سهم سبیل اللّه به او بپردازد.
«مسألۀ 2072» اگر مخارج ازدواج پسر بر پدر واجب باشد، پدر نمى تواند مخارج ازدواج او را از زکات مال خود بدهد و همچنین اگر مخارج ازدواج پدر بر پسر واجب باشد، پسر نمى تواند مخارج ازدواج او را از زکات مال خود بپردازد و در غیر این صورت پرداخت مخارج ازدواج از زکات جایز است.
«مسألۀ 2073» به زنى که شوهرش مخارج او را مى دهد یا اگر خرجى نمى دهد، زن مى تواند او را به دادن خرجى مجبور کند، نمى شود زکات داد.
«مسألۀ 2074» به کسانى که نفقۀ آنان بر شخص دیگرى واجب است، اگر فقیر باشند مى توان زکات داد، هرچند کسى که نفقۀ آنها بر او واجب است، خرجى آنها را بدهد؛ ولى به زنى که همسرش نفقۀ او را مى پردازد، هرچند فقیر باشد، نمى توان زکات داد.
«مسألۀ 2075» زنى که به عقد نکاح موقت درآمده اگر فقیر باشد، شوهرش و دیگران مى توانند به او زکات بدهند. ولى اگر شوهرش در ضمن عقد شرط کند که مخارج او را بدهد یا به جهت دیگرى دادن مخارج زن بر او واجب باشد، در صورتى که مخارج آن زن را بدهد یا زن بتواند او را مجبور به دادن خرجى کند، نمى شود به آن زن زکات داد.
«مسألۀ 2076» زن مى تواند به شوهر فقیر خود زکات بدهد، اگرچه شوهر زکات را صرف مخارج خود آن زن نماید.
«مسألۀ 2077» سیّد نمى تواند از غیر سیّد به عنوان سهم فقرا زکات بگیرد، بلکه احتیاط واجب این است که به عنوان دیگر نیز از غیر سیّد زکات نگیرد؛ اما اگر خمس و سایر وجوه شرعى کفایت مخارج او را نکند و ناچار از گرفتن زکات باشد، مى تواند از غیر سیّد زکات بگیرد، ولى احتیاط واجب آن است که اگر ممکن باشد فقط به مقدارى که براى مخارج روزانه اش به آن احتیاج دارد، از وى زکات بگیرد.
«مسألۀ 2078» ملاک براى «سیّد بودن»، نسبت داشتن با «هاشم بن عبد مناف» جدّ دوم گرامى پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله و سلم از ناحیۀ پدر مى باشد؛ پس کسى که فقط مادرش سیّد است مى تواند از زکات غیر سیّد استفاده کند.
«مسألۀ 2079» غیر سیّد نمى تواند به کسى که نمى داند سیّد است یا نه، زکات بدهد.
«مسألۀ 2080» زکات مستحب یا صدقات مستحب دیگر را مى توان به سیّد داد، هرچند خلاف احتیاط است؛ ولى بنابر احتیاط واجب غیر سیّد نمى تواند کفّاره و صدقۀ واجب خود را به سیّد بدهد.