آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
نماز جماعت
اشاره
«مسألۀ 1460» مستحب است نمازهاى واجب شبانه روزى و نماز میّت و نماز آیات را به جماعت بخوانند و در نمازهاى شبانه روزى به ویژه نمازهاى صبح، مغرب و عشاء مخصوصاً براى همسایۀ مسجد و کسى که صداى اذان را مى شنود، بیشتر سفارش شده است.
«مسألۀ 1461» در روایتى وارد شده است که اگر یک نفر به امام جماعت اقتدا کند، هر رکعت از نماز آنان ثواب صد و پنجاه نماز را دارد و اگر دو نفر اقتدا کنند، هر رکعتى ثواب ششصد نماز را دارد و هر چه بیشتر شوند، ثواب نمازشان بیشتر مى شود تا به ده نفر برسند و عدّۀ آنان که از ده گذشت، اگر تمام آسمانها کاغذ و دریاها مرکّب و درختها قلم و جنّ و انس و ملائکه نویسنده شوند، نمى توانند ثواب یک رکعت آن را بنویسند.
«مسألۀ 1462» حاضر نشدن به نماز جماعت از روى بى اعتنایى جایز نیست و سزاوار نیست که انسان بدون عذر نماز جماعت را ترک کند.
«مسألۀ 1463» مستحب است انسان کمى صبر کند تا نماز را به جماعت بخواند و نماز جماعت در وقت فضیلت از نماز اوّل وقتى که فرادى (یعنى تنها) خوانده شود، بهتر است و نیز نماز جماعتى که مختصر بخوانند، از نماز فرادى که آن را طول بدهند بهتر مى باشد.
«مسألۀ 1464» وقتى که جماعت بر پا مى شود، مستحب است کسى که نماز خود را فرادى خوانده، دوباره با جماعت بخواند و اگر بفهمد که نماز اوّل او باطل بوده، نماز دوم او کافى است.
«مسألۀ 1465» کسى که نماز را به جماعت خوانده، چه در آن نماز امام بوده باشد و چه مأموم، مستحبّ است همان نماز را دوباره به عنوان امام جماعت بخواند، ولى اگر بخواهد به عنوان مأموم دوباره در جماعت شرکت کند، باید به قصد رجاء نماز را بخواند.
«مسألۀ 1466» کسى که در نماز وسواس دارد و فقط در صورتى که نماز را با جماعت بخواند از وسواس راحت مى شود، اگر وسواس او به حدّى باشد که نماز را باطل کند، باید نماز را با جماعت بخواند.
«مسألۀ 1467» اگر پدر یا مادر به فرزند خود امر کند که نماز را به جماعت بخواند، چون مخالفت با امر آنان موجب ناراحتى و اذیت آنان مى شود، باید نماز را به جماعت بخواند.
«مسألۀ 1468» نماز عید فطر و قربان و همچنین نماز استسقاء - که براى آمدن باران مى خوانند - را در زمان غیبت امام علیه السلام مى شود با جماعت خواند، امّا نمازهاى مستحبّى را نمى شود با جماعت خواند.
«مسألۀ 1469» هنگامى که امام جماعت، نماز واجب شبانه روزى را مى خواند، هر یک از نمازهاى واجب شبانه روزى را مى توان به او اقتدا کرد، ولى اگر امام جماعت نماز خود را احتیاطاً دوباره بخواند، فقط در صورتى که احتیاط مأموم با احتیاط امام از یک جهت باشد - به نحوى که اگر نماز امام درست بوده، نماز مأموم نیز صحیح بوده
است و اگر نماز امام اشکال داشته، نماز مأموم نیز داراى اشکال بوده است - مى تواند به او اقتدا کند.
«مسألۀ 1470» اگر امام جماعت قضاى نماز واجب روزانۀ خود را بخواند، مى توان به او اقتدا کرد، ولى اگر نماز خود را احتیاطاً قضا کند یا قضاى احتیاطى نماز شخص دیگرى را بخواند، اگرچه براى آن پول نگرفته باشد، اقتداى به او اشکال دارد؛ ولى اگر انسان بداند که از شخصى که امام جماعت براى او نماز قضا مى خواند نماز فوت شده است، اقتداى به امام جماعت اشکال ندارد.
«مسألۀ 1471» اگر انسان نداند نمازى که شخصى مى خواند نماز واجب شبانه روزى است یا نماز مستحب، نمى تواند به او اقتدا کند.
«مسألۀ 1472» اگر در بین نماز شک کند که اقتدا کرده یا نه، چنانچه در آن حال با قصد اقتدا مشغول انجام وظیفۀ مأموم باشد، نماز او به جماعت صحیح است، وگرنه باید نماز را به نیّت فرادى تمام نماید.
«مسألۀ 1473» انسان در بین نماز جماعت مى تواند نیّت فرادى کند؛ ولى چنانچه از اول قصد او این باشد که در وسط نماز، نیّت فرادى کند، بنابر احتیاط واجب نمى تواند نماز را به جماعت اقتدا کند.
«مسألۀ 1474» اگر مأموم در اثناء حمد یا سورۀ امام نیّت فرادى کند، باید حمد و سوره را به قصد قربت مطلقه بخواند، بلکه بنابر احتیاط اگر بعد از حمد و سوره و قبل از رفتن به رکوع نیز نیت فرادى کند، باید حمد و سوره را به قصد قربت مطلقه بخواند.
«مسألۀ 1475» اگر در بین نماز جماعت نیّت فرادى نماید، بنابر احتیاط واجب نمى تواند دوباره نیّت جماعت کند؛ ولى اگر مردّد شود که نیّت فرادى کند یا نه و بعد تصمیم بگیرد نماز را با جماعت تمام کند، نمازش صحیح است.
«مسألۀ 1476» اگر شک کند که نیّت فرادى کرده یا نه، باید بنا بگذارد که نیّت فرادى نکرده است.
«مسألۀ 1477» اگر هنگامى که امام در رکوع است، اقتدا کند و به رکوع امام برسد،
اگرچه ذکر امام تمام شده باشد، نماز او به نحو جماعت صحیح است و یک رکعت حساب مى شود؛ امّا اگر به مقدار رکوع خم شود و به رکوع امام نرسد، نماز او فرادى مى شود.
«مسألۀ 1478» اگر هنگامى که امام در رکوع است، اقتدا کند و به مقدار رکوع خم شود و شک کند که به رکوع امام رسیده یا نه، نماز او فرادى مى شود.
«مسألۀ 1479» اگر هنگامى که امام در رکوع است، اقتدا کند و پیش از آن که به اندازۀ رکوع خم شود، امام سر از رکوع بردارد، احتیاط مستحب آن است که در صورت امکان در حالت ایستاده صبر کند تا امام براى رکعت بعد برخیزد و آن را رکعت اوّل نماز خود حساب کند؛ ولى اگر برخاستن امام به قدرى طول بکشد که نگویند این شخص نماز جماعت مى خواند، باید نیّت فرادى نماید.
«مسألۀ 1480» اگر از اوّل نماز یا بین حمد و سوره اقتدا کند و پیش از آن که به رکوع رود امام سر از رکوع بردارد، بنابر احتیاط واجب باید نیت فرادى نموده و نماز را تمام کند.
«مسألۀ 1481» اگر هنگامى برسد که امام مشغول خواندن تشهّد آخر نماز است، چنانچه بخواهد به ثواب جماعت برسد، باید بعد از نیّت و گفتن تکبیرة الاحرام بنشیند و تشهّد را به قصد قربت مطلقه و به تبعیّت از امام بخواند، ولى سلام را نگوید و صبر کند تا امام سلام نماز را بدهد، بعد بایستد و بدون آن که دوباره نیّت کند و تکبیر بگوید، حمد و سوره را بخواند و آن را رکعت اوّل نماز خود حساب کند.
«مسألۀ 1482» هنگامى که مأموم نیّت مى کند، باید امام را معیّن نماید، ولى دانستن اسم او لازم نیست؛ مثلاً اگر نیّت کند: «به امام حاضر اقتدا مى کنم»، نماز او صحیح است.
شرایط جماعت
* شرط اوّل: نبودن مانع بین امام و مأموم.
«مسألۀ 1483» در نماز جماعت نباید بین مأموم و امام و همچنین بین انسان و مأموم دیگرى که انسان به واسطۀ او به امام متّصل شده است، مانعى که پشت آن دیده نمى شود فاصله باشد؛ بلکه چنانچه مانعى مثل شیشه که پشت آن دیده مى شود نیز وجود
داشته باشد، نماز جماعت صحیح نیست؛ ولى اگر امام مرد و مأموم زن باشد، چنانچه بین آن زن و امام یا بین آن زن و مأموم دیگرى که مرد است و زن به واسطۀ او به امام متّصل شده است، پرده و مانند آن باشد، اشکال ندارد.
«مسألۀ 1484» اگر بر روى چیزى که مانع از اتصال در صفوف جماعت است سوراخ هایى ایجاد کنند نیز اتصال در جماعت برقرار نمى شود و نماز افرادى که به واسطۀ این مانع از جماعت جدا شده اند، به جماعت صحیح نیست.
«مسألۀ 1485» اگر بعد از شروع به نماز بین مأموم و امام یا بین مأموم و کسى که مأموم به واسطۀ او متّصل به امام است، چیزى که مانع از اتصال صفوف مى شود ایجاد شود، نماز او فرادى مى شود و باید به وظیفۀ فرادى عمل کند.
«مسألۀ 1486» اگر امام در محراب باشد و کسى پشت سر او اقتدا نکرده باشد، کسانى که دو طرف محراب ایستاده اند و به واسطۀ دیوار محراب امام را نمى بینند، نمى توانند اقتدا کنند، بلکه اگر کسى هم پشت سر امام اقتدا کرده باشد، اقتدا کردن کسانى که دو طرف او ایستاده اند و به واسطۀ دیوار محراب امام را نمى بینند، خالى از اشکال نیست.
«مسألۀ 1487» اگر کسانى که دو طرف صف ایستاده اند، به واسطۀ طولانى بودن صف اوّل امام را نبینند، مى توانند اقتدا کنند و نیز اگر به واسطۀ طولانى بودن یکى از صف هاى دیگر، کسانى که دو طرف آن ایستاده اند صف جلوى خود را نبینند، مى توانند اقتدا نمایند.
«مسألۀ 1488» اگر صف هاى جماعت تا در مسجد برسند، نماز کسى که مقابل در پشت صف ایستاده صحیح است و نیز نماز کسانى که پشت سر او اقتدا مى کنند صحیح مى باشد، ولى نماز کسانى که دو طرف او ایستاده اند و به سبب وجود دیوار، او را نمى بینند، خالى از اشکال نیست.
«مسألۀ 1489» اگر کسى که پشت ستون ایستاده از طرف راست یا چپ به واسطۀ مأموم دیگر به امام متّصل نباشد، نمى تواند اقتدا کند، ولى اگر از دو طرف متّصل باشد، چنانچه از صف جلو کسى را ببیند، جماعت او صحیح است، وگرنه نماز او به جماعت
خالى از اشکال نیست.
* شرط دوم: بلندتر نبودن مکان امام از مکان مأموم.
«مسألۀ 1490» جاى ایستادن امام باید از جاى مأموم بلندتر نباشد، ولى اگر مکان امام مقدار کمى بلندتر باشد، اشکال ندارد و نیز اگر زمین سراشیب باشد و امام در طرفى که بلندتر است بایستد، در صورتى که سراشیبى آن به قدرى کم باشد که به آن «زمین مسطّح» بگویند، مانعى ندارد.
«مسألۀ 1491» اگر جاى مأموم بلندتر از جاى امام باشد، اشکال ندارد، مگر آن که بلندى به مقدارى باشد که عرفاً یک جماعت به حساب نیایند.
* شرط سوم: نبودن فاصلۀ زیاد بین امام و مأموم و بین مأمومین.
«مسألۀ 1492» بنابر احتیاط واجب باید بین جاى سجدۀ مأموم و جاى ایستادن امام و نیز بین محل سجدۀ مأموم و محل ایستادن مأموم صف جلو بیشتر از یک گام معمولى فاصله نباشد و احتیاط مستحب آن است که جاى سجدۀ مأموم با جاى کسى که جلوى او ایستاده، هیچ فاصله نداشته باشد.
«مسألۀ 1493» اگر مأموم به واسطۀ کسى که طرف راست یا چپ او اقتدا کرده به امام متّصل باشد و از طرف جلو به امام متّصل نباشد، چنانچه کمتر از یک گام بزرگ با مأموم طرف راست یا چپ خود فاصله داشته باشند، نماز او صحیح است، ولى اگر بیشتر از یک قدم بزرگ فاصله پیدا شود، نماز او فرادى مى شود.
«مسألۀ 1494» اگر نماز همۀ کسانى که در صف جلو هستند تمام شود یا همه نیّت فرادى نمایند، نماز صف هاى بعد به نحو جماعت صحیح نمى باشد، مگر آن که کسانى که نمازشان تمام شده، بلافاصله به همان جماعت اقتدا کنند.
«مسألۀ 1495» اگر بین کسانى که در یک صف ایستاده اند، بچّه اى فاصله شود، هرچند نماز او صحیح نباشد، مى توانند اقتدا کنند و فاصله یک بچّه ضرر نمى زند.
«مسألۀ 1496» اگر بعد از تکبیر امام، صف جلو آمادۀ نماز شده و تکبیر گفتن آنان نزدیک باشد، کسى که در صف بعد ایستاده، مى تواند تکبیر بگوید.
«مسألۀ 1497» اگر بداند نماز یک صف از صفهاى جلو باطل است، نمى تواند اقتدا کند، ولى اگر نداند نماز آنان صحیح است یا نه، مى تواند اقتدا نماید.
«مسألۀ 1498» هرگاه بداند نماز امام باطل است، مثلاً بداند امام وضو ندارد، اگرچه خود امام متوجّه نباشد، نمى تواند به او اقتدا کند.
«مسألۀ 1499» اگر مأموم در صحّت قرائت امام جماعت شک کند، در صورتى که شک او به گونه اى باشد که بتواند حمل بر صحّت نماید، مى تواند به او اقتدا کند.
* شرط چهارم: جلوتر نبودن مأموم از امام.
«مسألۀ 1500» مأموم نباید جلوتر از امام بایستد و به احتیاط واجب باید کمى عقب تر از امام بایستد؛ ولى اگر مأموم فقط یک مرد باشد، بنابر احتیاط واجب باید در سمت راست امام بایستد و مى تواند مساوى با امام بایستد و چنانچه قدّ مأموم بلندتر از امام باشد و در رکوع و سجود سر او جلوتر از امام باشد، اشکالى ندارد.
احکام جماعت
«مسألۀ 1501» مأموم باید غیر از حمد و سوره، همه ذکرهاى نماز را خودش بخواند، ولى اگر رکعت اوّل یا دوم مأموم رکعت سوم یا چهارم امام باشد، باید حمد و سوره را بخواند.
«مسألۀ 1502» اگر مأموم در رکعت اوّل و دوم نماز صبح، مغرب و عشاء صداى حمد و سورۀ امام را بشنود، نباید حمد و سوره را بخواند و بنابر احتیاط واجب باید به قرائت امام گوش دهد، بلکه اگر کلمات امام را تشخیص ندهد نیز احتیاطاً حکم همین است و اگر صداى امام را نشنود، مستحب است حمد و سوره را بخواند، ولى باید آهسته بخواند و چنانچه سهواً بلند بخواند، اشکال ندارد.
«مسألۀ 1503» اگر مأموم بعضى از کلمات حمد و سورۀ امام را بشنود، احتیاط واجب آن است که حمد و سوره را نخواند.
«مسألۀ 1504» اگر مأموم سهواً حمد و سوره را بخواند یا گمان کند صدایى که
مى شنود صداى امام نیست و حمد و سوره بخواند و بعد بفهمد صداى امام بوده، نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1505» اگر شک کند که صداى امام را مى شنود یا نه یا صدایى بشنود و نداند صداى امام است یا صداى شخص دیگر، مى تواند به قصد قربت مطلقه حمد و سوره را بخواند، اگرچه بهتر است آن را نخواند.
«مسألۀ 1506» بنابر احتیاط واجب مأموم نباید در رکعت اوّل و دوم نماز ظهر و عصر، حمد و سوره را به عنوان جزء واجب نماز بخواند، ولى خواندن حمد و سوره به قصد قربت مطلقه اشکال ندارد و اگر حمد و سوره نخواند، مستحب است به جاى آن ذکر بگوید.
«مسألۀ 1507» مأموم نباید تکبیرة الاحرام را پیش از امام بگوید، بلکه احتیاط واجب آن است که تا تکبیر امام تمام نشده، تکبیر نگوید.
«مسألۀ 1508» اگر مأموم پیش از امام عمداً نیز سلام دهد، نماز او صحیح است؛ ولى احتیاط مستحب آن است که اگر سلام امام را مى شنود، پیش از امام سلام ندهد.
«مسألۀ 1509» اگر مأموم غیر از تکبیرة الاحرام، ذکرهاى دیگر نماز را پیش از امام بگوید، اشکال ندارد؛ ولى اگر آنها را بشنود یا بداند امام چه هنگام ذکرهاى نماز را مى گوید، احتیاط مستحب آن است که پیش از امام نگوید.
«مسألۀ 1510» مأموم باید غیر از آنچه در نماز خوانده مى شود، اعمال دیگر آن مانند رکوع و سجود را با امام یا کمى بعد از امام بجا آورد و اگر عمداً پیش از امام عملى را انجام دهد، نماز او فرادى مى شود؛ اما اگر در حال قرائت امام عمداً به رکوع رود، نمازش باطل مى شود و اگر عمداً عملى را مدت زیادى پس از امام انجام دهد و یا این که در یک رکن عمداً امام را درک نکند - مثل این که امام سر از رکوع بردارد و مأموم هنوز به رکوع نرفته باشد - نماز او فرادى مى شود، بلکه اگر سهواً نیز امام را در یک رکن درک نکند، بنابر احتیاط نمازش فرادى مى شود.
«مسألۀ 1511» اگر سهواً پیش از امام سر از رکوع بردارد، چنانچه امام در رکوع باشد، باید به رکوع برگردد و با امام سر بردارد و در این صورت زیاد شدن رکوع که رکن
است، نماز را باطل نمى کند و اگر برنگردد، نماز او فرادى مى شود و اگر به رکوع برگردد و پیش از آن که به رکوع برسد امام سر بردارد، نماز او صحیح است هرچند احتیاط مستحب آن است که نماز را دوباره بخواند.
«مسألۀ 1512» اگر سهواً سر بردارد و ببیند امام در سجده است، باید به سجده برگردد و چنانچه برنگردد، نمازش فرادى مى شود و چنانچه در هر دو سجده این اتّفاق بیفتد و برگردد، براى زیاد شدن دو سجده که رکن است، نماز باطل نمى شود.
«مسألۀ 1513» اگر کسى سهواً پیش از امام سر از سجده بردارد و دوباره به سجده برود، چنانچه امام قبل از رسیدن او به سجده سر بردارد، نماز او صحیح است؛ ولى اگر در هر دو سجده این اتّفاق بیفتد، احتیاط مستحب این است که نماز را تمام کند و سپس آن را دوباره بخواند.
«مسألۀ 1514» اگر سهواً سر از رکوع یا سجده بردارد و سهواً یا به گمان این که به امام نمى رسد به رکوع یا سجده نرود، نماز او به جماعت صحیح است.
«مسألۀ 1515» اگر سر از سجده بردارد و ببیند امام در سجده است، چنانچه به گمان این که سجدۀ اوّل امام است و به قصد این که با امام سجده کند، به سجده برود و بفهمد سجدۀ دوم امام بوده و یا به گمان این که سجدۀ دوم امام است به سجده برود و بفهمد سجدۀ اوّل امام بوده، احتیاط واجب آن است که نماز را تمام کرده و دوباره آن را بخواند.
«مسألۀ 1516» اگر سهواً پیش از امام به رکوع برود، باید سر بردارد و با امام به رکوع برود و نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1517» اگر سهواً پیش از امام به رکوع برود و به گونه اى باشد که اگر برگردد به چیزى از قرائت امام نرسد، چنانچه برنگردد، نماز او فرادى مى شود؛ ولى اگر به گونه اى باشد که با برگشتن مقدارى از قرائت امام را درک کند، چنانچه برنگردد نمازش باطل است.
«مسألۀ 1518» اگر پیش از امام به سجده برود، واجب است که سر بردارد و با امام به سجده رود و نماز او صحیح است و اگر عمداً سر بر نداشت، نماز او فرادى مى شود.
«مسألۀ 1519» اگر قبل از امام به رکوع یا سجده برود، در مواردى که لازم است
برگردد - و در مسائل قبل گفته شد - بنابر احتیاط باید قبل از سر برداشتن ذکر رکوع یا سجده را حتى به مقدار یک «سبحان اللّه» بگوید و اگر با گفتن یک «سبحان اللّه» نیز به امام نمى رسد، مى تواند ذکر نگوید و از امام متابعت نماید و یا نیّت فرادى کند و ذکر بگوید و نماز را تمام کند.
«مسألۀ 1520» اگر امام در رکعتى که قنوت ندارد اشتباهاً قنوت بخواند یا در رکعتى که تشهّد ندارد اشتباهاً مشغول خواندن تشهّد شود، مأموم نباید قنوت و تشهّد را بخواند، ولى نمى تواند پیش از امام به رکوع رود یا پیش از ایستادن امام بایستد، بلکه باید صبر کند تا قنوت یا تشهّد امام تمام شود و بقیّۀ نماز را با او بخواند.
«مسألۀ 1521» اگر مأموم در رکعت دوم اقتدا کند، قنوت و تشهّد را با امام مى خواند و احتیاط آن است که هنگام خواندن تشهّد، انگشتان دست و سینۀ پا را به زمین بگذارد و زانوها را بلند کند و باید بعد از تشهّد با امام برخیزد و حمد و سوره را بخواند و اگر براى سوره وقت نداشته باشد، حمد را تمام کند و در رکوع خود را به امام برساند و اگر با خواندن حمد به رکوع امام نرسد، بنابر احتیاط باید نیّت فرادى کند و نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1522» اگر هنگامى که امام در رکعت دوم نماز چهار رکعتى است اقتدا کند، باید در رکعت دوم نماز خود که رکعت سوم امام است، بعد از دو سجده بنشیند و تشهّد را به مقدار واجب بخواند و برخیزد و قبل از رکوع خود را به امام برساند و تسبیحات اربعه را بگوید و در رکوع نیز خود را به امام برساند و اگر قبل از رکوع یا در رکوع به امام نرسد، بنابر احتیاط واجب باید نماز را فرادى تمام کند.
«مسألۀ 1523» اگر امام در حال قیام رکعت سوم یا چهارم باشد و مأموم بداند که اگر اقتدا کند و حمد را بخواند به رکوع امام نمى رسد، بنابر احتیاط واجب باید صبر کند تا امام به رکوع رود و بعد اقتدا نماید.
«مسألۀ 1524» اگر در حال قیام رکعت سوم یا چهارم امام اقتدا کند، باید حمد و سوره را بخواند و اگر براى سوره وقت نداشته باشد، باید حمد را تمام کند و در رکوع خود را به امام برساند و اگر در رکوع به امام نرسد، بنابر احتیاط واجب باید نماز را فرادى تمام کند.
«مسألۀ 1525» کسى که مى داند اگر سوره را بخواند در رکوع به امام نمى رسد، باید سوره را نخواند و اگر بخواند و در رکوع به امام نرسد، نماز او به صورت فرادى صحیح است.
«مسألۀ 1526» کسى که اطمینان دارد که اگر سوره را شروع کند یا تمام نماید به رکوع امام مى رسد، احتیاط واجب آن است که سوره را شروع کند یا اگر شروع کرده تمام نماید.
«مسألۀ 1527» کسى که اطمینان دارد اگر سوره را بخواند به رکوع امام مى رسد، چنانچه سوره را بخواند و به رکوع نرسد، بنابر احتیاط واجب نماز او فرادى مى شود.
«مسألۀ 1528» اگر امام ایستاده باشد و مأموم نداند که در کدام رکعت است، مى تواند اقتدا کند، ولى باید حمد و سوره را به قصد قربت بخواند و اگر بعد بفهمد که امام در رکعت اوّل یا دوم بوده، نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1529» اگر به گمان این که امام در رکعت اوّل یا دوم است حمد و سوره را نخواند و بعد از رکوع بفهمد که در رکعت سوم یا چهارم بوده، نمازش صحیح است؛ ولى اگر پیش از رکوع بفهمد، باید حمد و سوره را بخواند و اگر وقت نداشته باشد، فقط حمد را بخواند و در رکوع خود را به امام برساند.
«مسألۀ 1530» اگر به گمان این که امام در رکعت سوم یا چهارم است، حمد و سوره را بخواند و پیش از رکوع یا بعد از آن بفهمد که در رکعت اوّل یا دوم بوده، نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1531» اگر هنگامى که مشغول نماز مستحبّى است جماعت بر پا شود، چنانچه اطمینان نداشته باشد که اگر نماز را تمام کند به جماعت مى رسد، مستحب است نماز را رها کند و مشغول نماز جماعت شود، بلکه اگر اطمینان نداشته باشد که به رکعت اوّل مى رسد، مستحب است به همین دستور رفتار نماید.
«مسألۀ 1532» اگر هنگامى که مشغول نماز سه رکعتى یا چهار رکعتى است جماعت برپا شود، چنانچه به رکوع رکعت سوم نرفته و اطمینان نداشته باشد که اگر نماز را تمام
کند به جماعت مى رسد، مستحب است به نیّت نماز مستحبّى نماز را دو رکعتى تمام کند و خود را به جماعت برساند.
«مسألۀ 1533» اگر نماز امام تمام شود و مأموم مشغول تشهّد یا سلام اوّل باشد، لازم نیست نیّت فرادى کند.
«مسألۀ 1534» کسى که در رکعت دوم به امام اقتدا کرده، مى تواند هنگامى که امام تشهّد رکعت آخر را مى خواند، برخیزد و نماز را تمام کند و یا انگشتان دست و سینۀ پا را به زمین بگذارد و زانوها را بلند نگهدارد و صبر کند تا امام سلام نماز را بگوید و بعد برخیزد.
«مسألۀ 1535» اگر مأموم بعد از نماز بفهمد که امام عادل نبوده یا کافر بوده یا بدون وضو نماز خوانده، نماز جماعت او صحیح است.
«مسألۀ 1536» اگر پس از نماز معلوم شود که امام رکنى را ترک کرده یا به واسطۀ فراموشى با بدن یا لباس نجس نماز خوانده، نماز مأموم صحیح است به شرط آنکه خللى در ارکان نماز فرادى وارد نشده باشد، مثلاً به جهت متابعت از امام رکن زیاد نکرده باشد.
«مسألۀ 1537» بنابر احتیاط واجب اگر مأموم یک مرد باشد، باید طرف راست امام بایستد و اگر چند مرد باشند، باید پشت سر امام بایستند و اگر یک مرد و یک زن یا یک مرد و چند زن باشند، باید مرد طرف راست امام و زنها پشت سر امام بایستند و اگر چند زن باشند، باید پشت سر امام بایستند و اگر چند مرد و چند زن باشند، باید مردها پشت سر امام و زنها پشت سر مردها بایستند و اگر یک زن باشد، مى تواند در پشت سر امام و یا طرف راست او به نحوى بایستد که جاى سجده او مساوى با زانو یا محل ایستادن امام باشد.
شرایط امام جماعت
«مسألۀ 1538» امام جماعت باید عاقل، شیعۀ دوازده امامى، عادل و حلال زاده و بنابر احتیاط بالغ باشد و نماز را به نحو صحیح بخواند و نیز اگر مأموم مرد باشد، امام او نیز باید مرد باشد و احتیاط واجب آن است که امام زنان نیز مرد باشد و اقتدا کردن بچّۀ
ممّیز که خوب و بد را مى فهمد به بچّۀ ممّیز دیگر بنابر احتیاط صحیح نیست.
«مسألۀ 1539» عدالت امام جماعت از چند راه ثابت مى شود:
اوّل: انسان به عدالت امام جماعت وثوق و اطمینان پیدا کند و فرقى نمى کند که اطمینان از چه راهى حاصل شود، به شرط این که انسان از افراد آشنا به مسائل باشد و از افرادى نباشد که با کمترین چیز به امرى اطمینان کند.
دوم: شهادت دو مرد عادل به شرط آن که دو مرد عادل دیگر برخلاف آن شهادت ندهند و حتّى اگر یک مرد عادل که گفتۀ او موجب وثوق است، بر خلاف آن شهادت دهد، نمى توان به شهادت آنها اکتفا کرد.
سوم: حسن ظاهر امام جماعت که از رفتار او در اجتماع حاصل مى شود.
«مسألۀ 1540» اگر شک کند امامى که عادل مى دانسته به عدالت خود باقى است یا نه، مى تواند به او اقتدا نماید.
«مسألۀ 1541» کسى که ایستاده نماز مى خواند، نمى تواند به کسى که نشسته یا خوابیده نماز مى خواند اقتدا کند و کسى که نشسته نماز مى خواند، بنابر احتیاط واجب نمى تواند به کسى که خوابیده نماز مى خواند اقتدا نماید.
«مسألۀ 1542» کسى که نشسته نماز مى خواند، مى تواند به کسى که نشسته نماز مى خواند اقتدا کند و همچنین کسى که خوابیده است، مى تواند به کسى که نشسته نماز مى خواند اقتدا کند.
«مسألۀ 1543» اگر امام جماعت به واسطۀ عذرى با تیمّم یا با وضوى جبیره اى نماز بخواند، مى شود به او اقتدا کرد، ولى اگر به واسطۀ عذرى با لباس نجس نماز بخواند، بنابر احتیاط واجب نباید به او اقتدا کرد.
«مسألۀ 1544» اگر شخصى مرضى داشته باشد که نتواند از بیرون آمدن ادرار و مدفوع خوددارى کند، بنابر احتیاط واجب نمى توان به او اقتدا کرد.
«مسألۀ 1545» بنابر احتیاط واجب کسى که بیمارى خوره یا پیسى دارد یا کسى که حدّ شرعى خورده، نباید امام جماعت شود.
چیزهایى که در نماز جماعت مستحب اند
«مسألۀ 1546» مستحب است امام در وسط صف بایستد و اهل علم و کمال و تقوا در صف اوّل بایستند.
«مسألۀ 1547» مستحب است صف هاى جماعت منظّم باشند و بین کسانى که در یک صف ایستاده اند، فاصله نباشد و شانۀ آنان در ردیف یکدیگر باشد.
«مسألۀ 1548» مستحب است بعد از گفتن «قَدْ قامَتِ الصَّلاةُ»، مأمومین برخیزند.
«مسألۀ 1549» مستحب است امام جماعت، حال مأمومى را که از دیگران ضعیف تر است رعایت کند و عجله نکند تا افراد ضعیف به او برسند و نیز مستحب است قنوت و رکوع و سجود را طولانى نکند، مگر این که بداند همۀ کسانى که به او اقتدا کرده اند، به این عمل مایلند.
«مسألۀ 1550» مستحب است امام جماعت در حمد و سوره و ذکرهایى که بلند مى خواند، صداى خود را به قدرى بلند کند که دیگران بشنوند، ولى نباید بیش از اندازه صدا را بلند کند.
«مسألۀ 1551» اگر امام در رکوع بفهمد کسى تازه رسیده و مى خواهد اقتدا کند، مستحب است رکوع را دو برابر همیشه طول بدهد و بعد برخیزد، اگرچه بفهمد فرد دیگرى هم براى اقتدا وارد شده است.
چیزهایى که در نماز جماعت مکروه اند
«مسألۀ 1552» اگر در صف هاى جماعت جا باشد، مکروه است انسان تنها بایستد.
«مسألۀ 1553» مکروه است مأموم ذکرهاى نماز را به گونه اى بگوید که امام بشنود.
«مسألۀ 1554» اقتدا نمودن مسافر به غیر مسافر و یا غیر مسافر به مسافر مکروه است.