آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
شک هایى که نباید به آنها اعتنا کرد
اشاره
«مسألۀ 1188» شک هایى که نباید به آنها اعتنا کرد از این قرارند:
اوّل: شک در چیزى که محل بجا آوردن آن گذشته باشد، مثل آن که در حال خواندن سوره شک کند که حمد را خوانده یا نه. دوم: شک بعد از سلام واجب نماز. سوم: شک بعد از گذشتن وقت نماز. چهارم: شک کثیرالشّک؛ یعنى کسى که زیاد شک مى کند.
پنجم: شک امام در شمارۀ رکعت هاى نماز در صورتى که مأموم شمارۀ آنها را بداند و همچنین شک مأموم در صورتى که امام شمارۀ رکعت هاى نماز را بداند و شک در افعال نماز نیز همین حکم را دارد. ششم: شک در نماز مستحبّى؛ و توضیح آنها، بدین قرار است:
1 - شک در چیزى که محلّ آن گذشته است
«مسألۀ 1189» اگر بین نماز شک کند که یکى از اعمال واجب آن را انجام داده یا نه، مثلاً شک کند که حمد خوانده یا نه، چنانچه مشغول عملى که باید بعد از آن انجام دهد نشده باشد، باید آنچه را که در انجام آن شک کرده بجا آورد و اگر مشغول عملى که باید بعد از آن انجام دهد، شده باشد، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1190» اگر در بین خواندن آیه اى شک کند که آیۀ پیش از آن را خوانده یا نه، نباید به شک خود اعتنا کند؛ ولى اگر وقتى که آخر آیه را مى خواند شک کند که اوّل آن را خوانده یا نه، بنابر احتیاط واجب باید آن را دوباره بخواند.
«مسألۀ 1191» اگر بعد از رکوع یا سجود شک کند که اعمال واجب آن، مانند ذکر و آرام بودن بدن را انجام داده یا نه، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1192» اگر در حالى که به سجده مى رود شک کند که رکوع کرده یا نه، در صورتى که به سجده نرسیده باشد، باید برگردد و قیام و رکوع را بجا آورد و اگر در حالى که به سجده مى رود شک کند که بعد از رکوع ایستاده یا نه، باید برگردد و بایستد و بعد به سجده برود.
«مسألۀ 1193» اگر در حال برخاستن شک کند که تشهّد یا سجده را بجا آورده یا نه،
باید برگردد و آن را بجا آورد.
«مسألۀ 1194» اگر کسى که نشسته یا خوابیده نماز مى خواند، هنگامى که حمد یا تسبیحات را مى خواند، شک کند که سجده یا تشهّد را بجا آورده یا نه، نباید به شک خود اعتنا کند و اگر پیش از آن که مشغول حمد یا تسبیحات شود، شک کند که سجده یا تشهّد را بجا آورده یا نه، باید آن را بجا آورد.
«مسألۀ 1195» اگر شک کند که یکى از رکنهاى نماز را بجا آورده یا نه، چنانچه مشغول عملى که بعد از آن است نشده باشد، باید آن را بجا آورد؛ مثلاً اگر پیش از خواندن تشهّد شک کند که دو سجده را بجا آورده یا نه، باید آنها را بجا آورد و چنانچه بعد به خاطر آورد که آن رکن را بجا آورده بوده، چون رکن زیاد شده، نماز او باطل است.
«مسألۀ 1196» اگر شک کند عملى را که رکن نیست بجا آورده یا نه، چنانچه مشغول عملى که بعد از آن است نشده باشد، باید آن را بجا آورد؛ مثلاً اگر پیش از خواندن سوره شک کند که حمد را خوانده یا نه، باید حمد را بخواند و اگر بعد از انجام آن به خاطر آورد که آن را بجا آورده بوده، چون رکن زیاد نشده، نماز صحیح است.
«مسألۀ 1197» اگر شک کند که رکنى را بجا آورده یا نه، چنانچه مشغول عمل پس از آن شده باشد - مثل این که مشغول تشهّد باشد و شک کند که دو سجده را بجا آورده یا نه - نباید به شک خود اعتنا کند و اگر به خاطر آورد که آن رکن را بجا نیاورده، در صورتى که مشغول رکن بعد نشده باشد، باید آن را بجا آورد و اعمالى را که پس از آن است نیز انجام دهد و اگر مشغول رکن بعد شده باشد، نماز او باطل است؛ مثلاً اگر پس از گفتن تسبیحات اربعه و پیش از رکوع رکعت سوم به خاطر آورد که دو سجده رکعت دوم را بجا نیاورده، باید آنها را بجا آورد و سپس تشهد و تسبیحات اربعه را تکرار نماید و اگر در رکوع یا بعد از آن به خاطر آورد که آن را بجا نیاورده، نمازش باطل است.
«مسألۀ 1198» اگر شک کند عملى را که رکن نیست بجا آورده یا نه، چنانچه مشغول کارى که بعد از آن است شده باشد، نباید به شک خود اعتنا کند؛ مثلاً اگر هنگامى که مشغول خواندن سوره است، شک کند که حمد را خوانده یا نه، نباید به شک خود اعتنا
کند و اگر بعد به خاطر آورد که آن را بجا نیاورده، در صورتى که مشغول رکن بعد نشده باشد، باید آن را بجا آورد و اگر مشغول رکن بعد شده باشد، نماز او صحیح است؛ بنابر این اگر مثلاً در قنوت به خاطر آورد که حمد را نخوانده، باید بخواند و اگر در رکوع به خاطر آورد، وظیفه اى ندارد و نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1199» اگر شک کند که سلام نماز را گفته یا نه یا شک کند آن را درست گفته یا نه، چنانچه مشغول تعقیب نماز یا مشغول نماز دیگر شده باشد یا به کارى مشغول شود که عرفاً بگویند از نماز خارج شده و به کار دیگرى مشغول شده، نباید به شک خود اعتنا کند و اگر پیش از آنها شک کند، باید سلام را بگوید.
2 - شک بعد از سلام
«مسألۀ 1200» اگر بعد از سلام واجب نماز شک کند که نماز او صحیح بوده یا نه، مثلاً شک کند رکوع کرده یا نه یا بعد از سلام نماز چهار رکعتى، شک کند که چهار رکعت خوانده یا پنج رکعت، نباید به شک خود اعتنا کند؛ ولى اگر هر دو طرف شک او باطل باشد، مثلاً بعد از سلام نماز چهار رکعتى شک کند که سه رکعت خوانده یا پنج رکعت، نماز او باطل است.
3 - شک بعد از وقت
«مسألۀ 1201» اگر بعد از گذشتن وقت نماز شک کند که نماز خوانده یا نه یا گمان کند که نماز نخوانده، خواندن آن لازم نیست؛ ولى اگر پیش از گذشتن وقت شک کند که نماز خوانده یا نه یا گمان کند که نخوانده، باید آن نماز را بخواند؛ بلکه اگر گمان کند که خوانده نیز، باید آن را بجا آورد.
«مسألۀ 1202» اگر بعد از گذشتن وقت شک کند که نماز را درست خوانده یا نه، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1203» اگر بعد از گذشتن وقت نماز ظهر و عصر بداند چهار رکعت نماز
خوانده، ولى نداند به نیّت ظهر خوانده یا به نیّت عصر، باید چهار رکعت نماز قضا بخواند و بنابر احتیاط آن را باید به نیّت نمازى که بر او واجب است به جا آورد.
«مسألۀ 1204» اگر بعد از گذشتن وقت نماز مغرب و عشاء بداند یک نماز خوانده، ولى نداند سه رکعتى خوانده یا چهار رکعتى، باید قضاى نماز مغرب و عشاء را بخواند.
4 - کَثیرُالشَّک (کسى که زیاد شک مى کند)
«مسألۀ 1205» اگر کسى در سه نماز متوالى که بجا مى آورد، به طور مداوم حداقل در یکى از آنها شک کند، «کثیرالشک» است و چنانچه زیاد شک کردن او از روى غضب یا ترس یا پریشانى حواس نباشد، نباید به شک خود اعتنا کند و چنانچه کثیرالشک در سه نماز متوالى شک نکند، حکم کثیرالشک از او برطرف مى شود.
«مسألۀ 1206» اگر کثیرالشّک در بجا آوردن چیزى شک کند، چنانچه بجا آوردن آن نماز را باطل نکند، باید بنا بگذارد که آن را بجا آورده؛ مثلاً اگر شک کند که رکوع کرده یا نه، باید بنا بگذارد که رکوع کرده است و اگر بجا آوردن آن، نماز را باطل کند، باید بنا بگذارد که آن را انجام نداده؛ مثلاً اگر شک کند که یک رکوع کرده یا بیشتر، چون زیاد شدن رکوع نماز را باطل مى کند، باید بنا بگذارد که بیشتر از یک رکوع انجام نداده است.
«مسألۀ 1207» کسى که در یک قسمت از نماز زیاد شک مى کند، چنانچه در قسمت هاى دیگر نماز شک کند، باید به دستور آن عمل نماید، مثلاً کسى که زیاد شک مى کند که سجده کرده یا نه، اگر در بجا آوردن رکوع شک کند، باید به دستور آن رفتار نماید، یعنى اگر ایستاده، رکوع را بجا آورد و اگر به سجده رفته، به شک خود اعتنا نکند.
«مسألۀ 1208» کسى که در نماز مخصوصى - مثلاً در نماز ظهر - زیاد شک مى کند، اگر در نماز دیگرى - مثلاً در نماز عصر - شک کند، باید به دستور شک رفتار نماید.
«مسألۀ 1209» کسى که وقتى در جاى مخصوصى نماز مى خواند زیاد شک مى کند، اگر در غیر آنجا نماز بخواند و شکى براى او پیش آید، باید به دستور شک رفتار نماید.
«مسألۀ 1210» اگر انسان شک کند که کثیرالشک شده یا نه، باید به دستور شک
عمل نماید و کثیرالشّک تا وقتى یقین نکند که به حال مردم عادى برگشته، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1211» اگر کسى که زیاد شک مى کند، شک کند که رکنى را بجا آورده یا نه و اعتنا نکند، ولى بعد به خاطر آورد که آن را بجا نیاورده، چنانچه مشغول رکن بعد نشده باشد، باید آن را بجا آورد و اگر مشغول رکن بعد شده باشد، نماز او باطل است؛ مثلاً اگر شک کند رکوع کرده یا نه و اعتنا نکند، چنانچه پیش از سجده به خاطر آورد که رکوع نکرده، باید رکوع کند و اگر در سجده به خاطر آورد، نماز او باطل است.
«مسألۀ 1212» اگر کسى که زیاد شک مى کند، شک کند چیزى را که رکن نیست بجا آورده یا نه و اعتنا نکند و بعد به خاطر آورد که آن را بجا نیاورده، چنانچه وارد رکن بعدى نشده باشد، باید آن را بجا آورد و اگر وارد رکن بعدى شده باشد، نماز او صحیح است؛ مثلاً اگر شک کند که حمد خوانده یا نه و اعتنا نکند، چنانچه در قنوت به خاطر آورد که حمد نخوانده، باید بخواند و اگر در رکوع به خاطر آورد، نماز او صحیح است.
5 - شکّ امام و مأموم
«مسألۀ 1213» اگر امام جماعت در شمارۀ رکعت هاى نماز شک کند، مثلاً شک کند که سه رکعت خوانده یا چهار رکعت، چنانچه مأموم یقین یا گمان داشته باشد که چهار رکعت خوانده و به امام بفهماند که چهار رکعت خوانده است، امام باید نماز را تمام کند و خواندن نماز احتیاط لازم نیست و نیز اگر امام یقین یا گمان داشته باشد که چند رکعت خوانده است و مأموم در شمارۀ رکعتهاى نماز شک کند، نباید به شک خود اعتنا نماید و این حکم در افعال نماز، مثل تعداد سجده ها نیز جارى است.
6 - شک در نماز مستحبّى
«مسألۀ 1214» اگر در شمارۀ رکعتهاى نماز مستحبّى شک کند، چنانچه طرف بیشترِ شک نماز را باطل کند، باید بنا را بر کمتر بگذارد؛ مثلاً اگر در نافلۀ صبح شک کند که دو
رکعت خوانده یا سه رکعت، باید بنا بگذارد که دو رکعت خوانده است و اگر طرف بیشتر شک نماز را باطل نکند، مثلاً شک کند که دو رکعت خوانده یا یک رکعت، به هر طرف شک عمل کند نماز او صحیح است، ولى بهتر است بنا را بر کمتر بگذارد.
«مسألۀ 1215» کم شدن رکن، نماز مستحب را باطل مى کند، ولى زیاد شدن رکن آن را باطل نمى کند؛ پس اگر یکى از اعمال نماز مستحب را فراموش کند و هنگامى به خاطر آورد که مشغول رکن بعد از آن شده، باید آن عمل را انجام دهد و دوباره آن رکن را بجا آورد، مثلاً اگر در بین رکوع به خاطر آورد که حمد را نخوانده، باید برگردد و حمد را بخواند و دوباره به رکوع رود.
«مسألۀ 1216» اگر در یکى از اعمال نافله شک کند، خواه رکن باشد یا غیر رکن، چنانچه وارد جزء بعدى نشده باشد، باید آن را بجا آورد و اگر وارد جزء بعدى شده باشد، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1217» اگر در نماز مستحبّى دو رکعتى گمان به تعداد رکعت ها پیدا کند، باید به آن عمل کند، مگر آن که عمل به گمان موجب بطلان نماز شود که در این صورت گمان حکم شک را دارد، مثلاً اگر گمان او به یک رکعت برود، باید یک رکعت دیگر بخواند و اگر احتمال بدهد که رکعت دوم است، ولى گمان او به رکعت سوم باشد، نماز را در همان رکعت تمام مى کند و نمازش صحیح است.
«مسألۀ 1218» اگر در نماز نافله کارى کند که براى آن در نماز واجب سجدۀ سهو واجب مى شود یا یک سجده یا تشهّد را فراموش نماید، لازم نیست بعد از نماز سجدۀ سهو یا قضاى سجده و تشهّد را بجا آورد.
«مسألۀ 1219» اگر شک کند که نماز مستحبّى را خوانده یا نه، چنانچه آن نماز مانند نماز جعفر طیّار وقت معیّنى نداشته باشد، باید بنا بگذارد که آن نماز را نخوانده است و همچنین در مانند نافلۀ یومیّه که وقت معیّنى دارد، اگر پیش از گذشتن وقت شک کند که آن را بجا آورده یا نه، باید بنا بگذارد که نخوانده است؛ ولى اگر بعد از گذشتن وقت شک کند که خوانده است یا نه، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1220» اگر به جا آوردن نماز مستحبى به سبب نذر، عهد و مانند آن بر کسى واجب شود، چنانچه در اثناى آن نماز شکى براى نمازگزار پیش بیاید، احکام شک در نماز مستحبى در آن جارى است.
«مسألۀ 1221» اگر کسى در نماز وتر (که نماز مستحبى یک رکعتى است) شک کند که یک رکعت خوانده یا بیشتر، بنابر احتیاط آن را اعاده نماید.