آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
شک هاى صحیح
اشاره
«مسألۀ 1222» در نُه صورت اگر در شمارۀ رکعتهاى نماز چهار رکعتى شک کند، چنانچه یقین یا گمان به یک طرف شک پیدا کرد، همان طرف را بگیرد و نماز را تمام کند؛ وگرنه به دستورهایى که گفته مى شود عمل نماید و آن نُه صورت از این قرارند:
اوّل: آن که بعد از سر برداشتن از سجده دوم، شک کند دو رکعت خوانده یا سه رکعت که باید بنا بگذارد سه رکعت خوانده و یک رکعت دیگر بخواند و نماز را تمام کند و بعد از نماز، بلافاصله نماز احتیاط - به دستورى که بعداً گفته مى شود - بخواند و احتیاط واجب این است که این نماز احتیاط را به صورت یک رکعت ایستاده بجا آورد.
دوم: آن که بعد از سر برداشتن از سجدۀ دوم، بین رکعت دوم و چهارم شک کند که باید بنا بگذارد چهار رکعت خوانده و نماز را تمام کند و بعد از نماز، بلافاصله دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بخواند.
سوم: آن که بعد از سر برداشتن از سجده دوم، بین رکعت دوم و سوم و چهارم شک کند که باید بنا را بر چهار بگذارد و بعد از نماز، بلافاصله دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و بعد دو رکعت نماز احتیاط نشسته بجا آورد.
چهارم: آن که بعد از سر برداشتن از سجدۀ دوم، بین رکعت چهارم و پنجم شک کند که باید بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و بعد از نماز، دو سجده سهو بجا آورد.
در صورت هاى اول، دوم، سوم و چهارم، اگر بعد از تمام شدن ذکر و قبل از سر برداشتن از سجده، شک کند، نمازش باطل است، اگرچه احتیاط مستحب این است که به دستور
ذکر شده در هر یک عمل کند و سپس نماز را اعاده نماید.
پنجم: شک بین سه و چهار که در هر جاى نماز باشد، باید بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام کند و بعد از نماز، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بجا آورد، هرچند احتیاط مستحب این است که نماز احتیاط را نشسته بخواند.
ششم: شک بین چهار و پنج در حال ایستاده قبل از رکوع که باید بنشیند و تشهّد بخواند و سلام نماز را بدهد و یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بجا آورد و سپس بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو نیز بجا آورد.
هفتم: شک بین سه و پنج در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهّد بخواند و سلام نماز را بگوید و دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بجا آورد و سپس بنابر احتیاط واجب، دو سجدۀ سهو نیز بجا آورد.
هشتم: شک بین سه و چهار و پنج در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهّد بخواند و بعد از سلام نماز، دو رکعت نماز احتیاط ایستاده و بعد دو رکعت نشسته بجا آورد و سپس بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو نیز بجا آورد.
نهم: شک بین پنج و شش در حال ایستاده که باید بنشیند و تشهّد بخواند و سلام نماز را بگوید و دو سجدۀ سهو بجا آورد و سپس بنابر احتیاط واجب، دو سجدۀ سهو دیگر نیز بجا آورد.
«مسألۀ 1223» اگر یکى از شکهاى صحیح براى انسان پیش آید، بنابر احتیاط نباید نماز را رها کند و چنانچه نماز را رها کند، معصیت کرده است؛ پس اگر پیش از انجام عملى مثل رو گرداندن از قبله که نماز را باطل مى کند نماز را از سر گیرد، نماز دوم او نیز باطل است و اگر بعد از انجام عملى که نماز را باطل مى کند مشغول نماز شود، نماز دوم او صحیح است.
«مسألۀ 1224» اگر یکى از شکهایى که نماز احتیاط براى آنها واجب است، در نماز پیش آید، چنانچه انسان نماز را تمام کند و بدون خواندن نماز احتیاط نماز را از سر بگیرد، معصیت کرده است. پس اگر پیش از انجام عملى که نماز را باطل مى کند نماز را از سر بگیرد، نماز دوم او نیز باطل است و اگر بعد از انجام عملى که نماز را باطل
مى کند، مشغول نماز شود، نماز دوم او صحیح است.
«مسألۀ 1225» اگر یکى از شکهاى صحیح براى انسان پیش آید، چنانچه پس از اندکى تأمّل نتواند در مورد هیچ یک از دو طرف شک تصمیم بگیرد، مى تواند فکر کردن را تا کمى بعد نیز ادامه دهد، مثلاً اگر در سجده اول شک کند، مى تواند تا بعد از سجده دوم فکر کردن را ادامه دهد.
«مسألۀ 1226» اگر گمان او ابتدا به یک طرف بیشتر باشد و بعد دو طرف در نظر او مساوى شوند، باید به دستور شک عمل نماید و اگر اوّل دو طرف در نظر او مساوى باشند و به طرفى که وظیفۀ اوست بنا بگذارد و بعد گمان او به طرف دیگر تمایل پیدا کند، باید همان طرف را بگیرد و نماز را تمام کند.
«مسألۀ 1227» اگر بعد از نماز بداند که در بین نماز حالت تردیدى داشته که مثلاً دو رکعت خوانده یا سه رکعت و بنا را بر سه گذاشته، ولى نداند که گمان او به خواندن سه رکعت بوده یا هر دو طرف در نظر او مساوى بوده اند، باید نماز احتیاط را بخواند.
«مسألۀ 1228» اگر هنگامى که تشهّد مى خواند یا بعد از ایستادن، شک کند که دو سجده را بجا آورده یا نه و در همان هنگام بین رکعت دو و سه یا دو و چهار یا دو و سه و چهار شک کند، به احتیاط واجب باید به دستور آن شک عمل کند و نمازش را نیز دوباره بخواند.
«مسألۀ 1229» اگر پیش از آن که مشغول تشهّد شود شک کند که دو سجده بجا آورده یا نه یا در رکعت هایى که تشهّد ندارند، پیش از ایستادن، این شک براى او پیش آید و در همان هنگام شک بین رکعت دو و سه یا دو و چهار یا دو و سه و چهار براى او پیش آید، نمازش باطل است.
«مسألۀ 1230» اگر هنگامى که ایستاده، بین سه و چهار یا بین سه و چهار و پنج شک کند و به خاطر آورد که دو سجده یا یک سجده از رکعت پیش را بجا نیاورده، نماز او باطل است.
«مسألۀ 1231» اگر شک او از بین برود و شک دیگرى برایش پیش آید، مثلاً اوّل
شک کند که دو رکعت خوانده یا سه رکعت و بعد شک کند که سه رکعت خوانده یا چهار رکعت، باید به دستور شک دوم عمل نماید.
«مسألۀ 1232» اگر بعد از نماز شک کند که در نماز مثلاً بین دو و چهار شک کرده یا بین سه و چهار، باید به دستور هر دو عمل کند و نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1233» اگر بعد از نماز بفهمد که در نماز شکى براى او پیش آمده، ولى نداند از شکهاى باطل بوده یا از شکهاى صحیح و اگر از شکهاى صحیح بوده کدام قسم آن بوده است، لازم نیست به دستورات شک عمل کند، بلکه نماز را دوباره مى خواند.
«مسألۀ 1234» اگر کسى که نشسته نماز مى خواند، شکى برایش حاصل شود که باید براى آن، یک رکعت نماز احتیاط ایستاده یا دو رکعت نشسته بخواند، باید یک رکعت نشسته بجا آورد و اگر شکى برایش حاصل شود که باید براى آن دو رکعت نماز احتیاط ایستاده بخواند، باید دو رکعت نشسته بجا آورد.
«مسألۀ 1235» اگر کسى که ایستاده نماز مى خواند، هنگام خواندن نماز احتیاط از ایستادن عاجز شود، باید مثل کسى که نماز را نشسته مى خواند و حکم آن در مسألۀ پیش گفته شد، نماز احتیاط را بجا آورد.
«مسألۀ 1236» اگر کسى که نشسته نماز مى خواند، هنگام خواندن نماز احتیاط بتواند بایستد، باید به وظیفۀ کسى که نماز را ایستاده مى خواند، عمل کند.
«مسألۀ 1237» اگر در یکى از محلهایى که مسافر مى تواند نماز را شکسته یا تمام بخواند (و تفصیل آن در مسألۀ 1390 آمده است) قصد کند که نماز را شکسته بخواند و پس از سربرداشتن از سجدۀ دوم بین رکعت دوم و سوم شک کند، مى تواند بنا را بر رکعت سوم بگذارد و نماز را چهار رکعتى تمام کرده و سپس به دستور شک عمل کند.
نماز احتیاط
«مسألۀ 1238» کسى که نماز احتیاط بر او واجب است، باید بعد از سلام نماز فوراً نیّت نماز احتیاط کند و تکبیر بگوید و حمد را بخواند و به رکوع رود و دو سجده نماید؛
پس اگر یک رکعت نماز احتیاط بر او واجب باشد، باید بعد از دو سجده، تشهّد بخواند و سلام دهد و اگر دو رکعت نماز احتیاط بر او واجب باشد، باید بعد از دو سجده، یک رکعت دیگر مثل رکعت اوّل بجا آورد و بعد تشهّد بخواند و سلام دهد.
«مسألۀ 1239» نماز احتیاط سوره و قنوت ندارد و نباید نیّت آن را به زبان آورند و احتیاط واجب آن است که سورۀ «حمد» و حتى «بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ» آن را نیز آهسته بخوانند.
«مسألۀ 1240» اگر پیش از خواندن نماز احتیاط بفهمد نمازى که خوانده درست بوده، لازم نیست نماز احتیاط بخواند و اگر در بین نماز احتیاط بفهمد، لازم نیست آن را تمام نماید.
«مسألۀ 1241» اگر پیش از خواندن نماز احتیاط بفهمد که رکعت هاى نماز او کم بوده، چنانچه عملى که نماز را باطل مى کند انجام نداده باشد، باید آنچه را از نماز نخوانده بخواند و براى سلام بى جا، احتیاطاً دو سجدۀ سهو بنماید و اگر عملى را که نماز را باطل مى کند انجام داده باشد، مثلاً پشت به قبله کرده باشد، باید نماز را دوباره بجا آورد.
«مسألۀ 1242» اگر بعد از نماز احتیاط بفهمد کسرى نماز او به مقدار نماز احتیاط بوده، مثلاً در شک بین سه و چهار، یک رکعت نماز احتیاط بخواند و بعد بفهمد نماز را سه رکعت خوانده، نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1243» اگر بعد از خواندن نماز احتیاط بفهمد کسرى نماز کمتر از نماز احتیاط بوده، مثلاً در شک بین دو و چهار دو رکعت نماز احتیاط بخواند و بعد بفهمد نماز را سه رکعت خوانده، باید نماز را دوباره بخواند.
«مسألۀ 1244» اگر بعد از خواندن نماز احتیاط بفهمد کسرى نماز بیشتر از نماز احتیاط بوده، مثلاً در شک بین سه و چهار یک رکعت نماز احتیاط بخواند و بعد بفهمد نماز را دو رکعت خوانده، چنانچه بعد از نماز احتیاط عملى که نماز را باطل مى کند انجام داده باشد، مثلاً پشت به قبله کرده باشد، باید نماز را دوباره بخواند و اگر عملى که نماز را باطل مى کند انجام نداده باشد، باید بنابر احتیاط دو رکعت کسرى نماز خود را بجا آورد و
پس از انجام دو سجده سهو براى سلام اضافى، نماز را دوباره بخواند.
«مسألۀ 1245» اگر بین دو و سه و چهار شک کند و بعد از خواندن دو رکعت نماز احتیاط ایستاده، به خاطر آورد که نماز را دو رکعت خوانده، لازم نیست دو رکعت نماز احتیاط نشسته را بخواند.
«مسألۀ 1246» اگر بین سه و چهار شک کند و هنگامى که یک رکعت نماز احتیاط ایستاده را مى خواند، به خاطر آورد که نماز را سه رکعت خوانده، باید آن رکعت را تمام کند و پس از نماز بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو بجا آورد و اگر نماز احتیاط را نشسته مى خواند، چنانچه هنوز به رکوع رکعت اول وارد نشده، باید نماز احتیاط را رها کند و بایستد و نماز خود را تکمیل کند و پس از نماز، بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو بجا آورد و اگر پس از ورود به رکوع رکعت اول متوجه شود، نمازش باطل است.
«مسألۀ 1247» اگر بین دو و چهار یا بین دو و سه و چهار شک کند و هنگامى که دو رکعت نماز احتیاط ایستاده را مى خواند، پیش از رکوع رکعت دوم به خاطر آورد که نماز را سه رکعت خوانده، باید بنشیند و پس از تشهّد و سلام، نماز را تمام کند و بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو براى سلام بى جا و دو سجدۀ سهو براى قیام اضافى انجام دهد.
«مسألۀ 1248» اگر بین دو و سه شک کند و هنگامى که یک رکعت نماز احتیاط ایستاده را مى خواند بفهمد که نمازش را دو رکعتى یا سه رکعتى تمام کرده، رکعتى را که مشغول خواندن آن است به عنوان تکمیل نماز اصلى قرار داده و نماز را تمام کرده و سپس براى سلام اضافى، بنابر احتیاط واجب دو سجدۀ سهو بجا مى آورد.
«مسألۀ 1249» اگر شک کند نماز احتیاطى را که بر او واجب بوده بجا آورده یا نه، چنانچه وقت نماز گذشته باشد، به شک خود اعتنا نکند و اگر وقت نماز نگذشته باشد، در صورتى که مشغول کار دیگرى نشده و از جاى نماز برنخاسته و عملى مثل رو گرداندن از قبله که نماز را باطل مى کند نیز انجام نداده باشد، باید نماز احتیاط را بخواند و اگر مشغول عمل دیگرى شده یا عملى که نماز را باطل مى کند، بجا آورده یا بین نماز و شک او زیاد فاصله شده باشد، بنا مى گذارد که نماز احتیاط را بجا آورده و نماز او صحیح است.
«مسألۀ 1250» اگر در نماز احتیاط رکنى را زیاد کند یا مثلاً به جاى یک رکعت دو رکعت بخواند، نماز احتیاط او باطل است و بنابر احتیاط واجب باید نماز احتیاط را دوباره بخواند و سپس اصل نماز را دوباره بجا آورد.
«مسألۀ 1251» اگر هنگامى که مشغول نماز احتیاط است، در یکى از اعمال آن شک کند، چنانچه وارد جزء بعدى نشده باشد، باید آن را بجا آورد و اگر وارد جزء بعدى شده باشد، نباید به شک خود اعتنا کند؛ مثلاً اگر شک کند که حمد را خوانده یا نه، چنانچه به رکوع نرفته باشد، باید بخواند و اگر به رکوع رفته باشد، نباید به شک خود اعتنا کند.
«مسألۀ 1252» اگر در شمارۀ رکعتهاى نماز احتیاط شک کند، بنابر احتیاط باید بنا را بر بیشتر بگذارد و سپس اصل نماز را اعاده کند، ولى چنانچه طرف بیشترِ شک، نماز احتیاط را باطل کند، اعاده اصل نماز کافى است.
«مسألۀ 1253» اگر در نماز احتیاط چیزى که رکن نیست سهواً کم یا زیاد شود، چنانچه از مواردى باشد که در اصل نماز موجب سجدۀ سهو مى شود، بنابر احتیاط سجدۀ سهو دارد.
«مسألۀ 1254» اگر بعد از سلام نماز احتیاط شک کند که یکى از اجزاء یا شرایط آن را بجا آورده یا نه، به شک خود اعتنا نکند.
«مسألۀ 1255» اگر در نماز احتیاط، تشهّد یا یک سجده را فراموش کند، بنابر احتیاط واجب باید بعد از سلام آن را قضا نماید.
«مسألۀ 1256» اگر نماز احتیاط و دو سجدۀ سهو بر او واجب شود، ابتدا باید نماز احتیاط و سپس دو سجدۀ سهو را انجام دهد و چنانچه نماز احتیاط و قضاى یک سجده یا قضاى تشهد بر او واجب شود، باید اوّل نماز احتیاط را بجا آورد، مگر این که سجدۀ رکعت آخر و یا تشهد آخر نماز را فراموش کرده باشد که در این صورت بنابر احتیاط واجب باید سجده یا تشهد فراموش شده را به جا آورد و سپس اعمال نماز را که بعد از آنها واقع مى شود انجام دهد و پس از آن نماز احتیاط را بخواند.
«مسألۀ 1257» حکم گمان در رکعتهاى نماز حکم یقین است، مثلاً اگر در نماز
چهار رکعتى گمان داشته باشد که نماز را چهار رکعت خوانده، نباید نماز احتیاط بخواند و حکم گمان در اجزاى نماز نیز مانند حکم یقین است.
«مسألۀ 1258» حکم سهو، شک و گمان در نمازهاى واجب یومیّه و نمازهاى واجب دیگر فرق ندارد، مثلاً اگر در نماز آیات شک کند که یک رکعت خوانده یا دو رکعت، چون شک او در نماز دو رکعتى است، نماز او باطل است.