آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
احکام ارث
اشاره
«مسألۀ 3344» اسباب ارث، یعنى رابطه اى که موجب ارث بردن از میّت مى شود، سه چیز است:
اوّل: «خویشاوندى نَسبى» که خود به سه دسته تقسیم مى شود و تفصیل آن در مسأله بعدى بیان مى شود.
دوم: «خویشاوندى سببى»، یعنى رابطه اى که به سبب نکاح دائم ایجاد مى شود و به وسیلۀ آن زن و شوهر از یکدیگر ارث مى برند.
سوم: «وِلاء» که به وسیلۀ آن کسى که بر دیگرى یک نوع ولایت دارد، در صورت نبودن خویشاوندان نسبى و سببى، از او ارث مى برد و آن بر سه قسم است:
1 -«وِلاء عِتق» که موضوع آن در این زمان منتفى شده است. 2 -«ضِمان جَریره»؛ یعنى این که انسان با کسى قرار مى گذارد که در زندگى ضامن جنایات او باشد و در عوض از او ارث ببرد. 3 -«امامت» که به واسطۀ آن امام مسلمین در برخى از صور که بیان خواهد شد، از میّت ارث مى برد.
«مسألۀ 3345» کسانى که به واسطۀ خویشاوندى نسبى ارث مى برند، سه طبقه هستند:
طبقۀ اوّل: پدر و مادر و فرزندان میّت و با نبودن فرزندان، اولاد آنها هر چه پایین روند هر کدام آنان که به میّت نزدیک تر باشد ارث مى برد و تا یک نفر از این طبقه وجود داشته باشد، طبقۀ دوم ارث نمى برند. طبقۀ دوم: جدّ، یعنى پدر بزرگ و پدر او هر چه بالا رود و جدّه، یعنى مادر بزرگ و مادر او هر چه بالا رود، پدرى باشند یا مادرى و خواهر و برادر و با نبودن برادر و خواهر، اولاد ایشان هر کدام آنان که به میّت نزدیک تر
باشد ارث مى برد و تا یک نفر از این طبقه وجود داشته باشد، طبقۀ سوم ارث نمى برند.
طبقۀ سوم: عمو و عمّه و دایى و خاله هر چه بالا روند و فرزندان آنان هر چه پایین روند و تا یک نفر از عموها و عمّه ها و دایى ها و خاله هاى میّت زنده باشند، فرزندان آنان ارث نمى برند، ولى اگر میّت عموى پدرى و پسر عموى پدر و مادرى داشته باشد و غیر از اینها وارثى نداشته باشد، ارث به پسر عموى پدر و مادرى مى رسد و عموى پدرى ارث نمى برد.
«مسألۀ 3346» اگر عمو و عمّه و دایى و خالۀ خود میّت و فرزندان آنان و اولادِ فرزندان آنان وجود نداشته باشند، عمو و عمّه و دایى و خالۀ پدر و مادر میّت ارث مى برند و اگر اینها نباشند، فرزندان آنها ارث مى برند و اگر اینها هم نباشند، عمو و عمّه و دایى و خالۀ جد و جدّۀ میّت و اگر اینها نباشند، فرزندان آنها ارث مى برند.
«مسألۀ 3347» زن و شوهر به تفصیلى که بعد گفته مى شود، از یکدیگر ارث مى برند.
ارث طبقۀ اوّل
«مسألۀ 3348» اگر وارث میّت فقط یک نفر از طبقۀ اوّل باشد، مثلاً «پدر» یا «مادر» یا «یک پسر» یا «یک دختر» باشد، همۀ مالِ میّت به او مى رسد و اگر «چند پسر» یا «چند دختر» باشند، همۀ مال به طور مساوى بین آنان قسمت مى شود و اگر «یک پسر و یک دختر» باشد، مال را سه قسمت مى کنند، دو قسمت را پسر و یک قسمت را دختر مى برد و اگر «چند پسر و چند دختر» باشند، مال را به گونه اى قسمت مى کنند که هر پسرى دو برابر دختر ارث ببرد؛ مثلاً اگر شش هزار تومان به ارث مانده باشد و میّت پنج پسر و دو دختر داشته باشد، به هر دختر پانصد تومان و به هر پسر هزار تومان مى رسد.
«مسألۀ 3349» اگر وارث میّت فقط «پدر و مادر» او باشند، مال سه قسمت مى شود، دو قسمت آن را پدر و یک قسمت را مادر مى برد؛ ولى اگر میّت «دو برادر» یا «چهار خواهر» یا «یک برادر و دو خواهر» داشته باشد که همۀ آنان پدرى باشند - یعنى پدر آنان با پدر میّت یکى باشد، خواه مادر آنها هم با مادر میّت یکى باشد یا نه - اگرچه تا میّت پدر و مادر داشته باشد اینها ارث نمى برند، اما به واسطۀ بودن اینها، مادر یک ششم
مال را مى برد و بقیّه را به پدر مى دهند.
«مسألۀ 3350» اگر وارث میّت فقط «پدر و مادر و یک دختر» باشد، چنانچه میّت «دو برادر» یا «چهار خواهر» یا «یک برادر و دو خواهر» پدرى نداشته باشد، مال را پنج قسمت مى کنند، پدر و مادر هر کدام یک قسمت و دختر سه قسمت آن را مى برد و اگر «دو برادر» یا «چهار خواهر» یا «یک برادر و دو خواهر» پدرى داشته باشد، مال را شش قسمت مى کنند، پدر و مادر هر کدام یک قسمت و دختر سه قسمت مى برد و یک قسمت باقى مانده را چهار قسمت مى کنند، یک قسمت را به پدر و سه قسمت را به دختر مى دهند؛ مثلاً اگر مال میّت را 24 قسمت کنند، 15 قسمت آن را به دختر و 5 قسمت آن را به پدر و 4 قسمت آن را به مادر مى دهند.
«مسألۀ 3351» اگر وارث میّت فقط «پدر و مادر و یک پسر» باشند، مال را شش قسمت مى کنند، پدر و مادر هر کدام یک قسمت و پسر چهار قسمت آن را مى برد و اگر «چند پسر» یا «چند دختر» باشند، آن چهار قسمت را به طور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند و اگر «پسر و دختر» باشند، آن چهار قسمت را طورى تقسیم مى کنند که هر پسرى دو برابر دختر ببرد.
«مسألۀ 3352» اگر وارث میّت فقط «پدر و یک پسر» یا «مادر و یک پسر» باشد، مال را شش قسمت مى کنند، یک قسمت آن را پدر یا مادر و پنج قسمت را پسر مى برد و اگر چند پسر باشند، آن پنج قسمت را به طور مساوى بین خود تقسیم مى کنند.
«مسألۀ 3353» اگر وارث میّت فقط «پدر» یا «مادر» با «پسر و دختر» باشد، مال را شش قسمت مى کنند، یک قسمت آن را پدر یا مادر مى برد و بقیّه را طورى قسمت مى کنند که هر پسرى دو برابر دختر ببرد.
«مسألۀ 3354» اگر وارث میّت فقط «پدر و یک دختر» یا «مادر و یک دختر» باشد، مال را چهار قسمت مى کنند، یک قسمت آن را پدر یا مادر و بقیّه را دختر مى برد.
«مسألۀ 3355» اگر وارث میّت فقط «پدر و چند دختر» یا «مادر و چند دختر» باشد، مال را پنج قسمت مى کنند، یک قسمت را پدر یا مادر مى برد و چهار قسمت را
دخترها به طور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند.
«مسألۀ 3356» اگر میّت فرزند نداشته باشد، نوۀ پسرى او - اگرچه دختر باشد - سهم پسر میّت را مى برد و نوۀ دخترى او - اگرچه پسر باشد - سهم دختر میّت را مى برد؛ مثلاً اگر میّت «یک پسر» از دختر خود و «یک دختر» از پسر خود داشته باشد، مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت را به پسر دختر و دو قسمت را به دختر پسر مى دهند.
«مسألۀ 3357» مقصود از فرزندى که از انسان ارث مى برد، بچّه اى است که از نطفۀ او متولّد شده باشد، خواه از زن دائم باشد یا موقّت؛ پس اگر کسى بچّه دار نشود و بچّه اى را از پرورشگاه یا از دیگران به فرزندى قبول کند، آن بچّه فرزند او نمى شود و از او ارث نمى برد، مگر این که در زمان حیات خود چیزى را به او ببخشد و جایز نیست شناسنامۀ او را نیز به نام خود بگیرد تا حکم اولاد نسبى بر او جارى شود، هر چند اصل عمل او از نظر عاطفى کار خوبى است و اجر و ثواب نیز دارد.
ارث طبقۀ دوم
«مسألۀ 3358» طبقۀ دوم از کسانى که به واسطۀ خویشاوندى نَسَبى ارث مى برند، عبارتند از «جدّ»، یعنى پدر بزرگ و «جدّه»، یعنى مادربزرگ و «برادران» و «خواهران» میّت و اگر میّت، برادر و خواهر نداشته باشد، اولاد آنها ارث مى برند.
«مسألۀ 3359» اگر وارث میّت فقط «یک برادر» یا «یک خواهر» باشد، همۀ مال به او مى رسد و اگر «چند برادر» یا «چند خواهر» پدر و مادرى باشد، مال به طور مساوى بین آنان قسمت مى شود و اگر «برادر و خواهر پدر و مادرى» با هم باشند، هر برادرى دو برابر خواهر مى برد؛ مثلاً اگر «دو برادر و یک خواهر پدر و مادرى» داشته باشد، مال را پنج قسمت مى کنند، هر یک از برادرها دو قسمت و خواهر یک قسمت آن را مى برد.
«مسألۀ 3360» اگر میّت «برادر و خواهر پدر و مادرى» داشته باشد، «برادر یا خواهر پدرى» که از مادر با میّت جدا است ارث نمى برد و اگر برادر و خواهر پدر و مادرى نداشته باشد، چنانچه فقط «یک خواهر» یا «یک برادر» پدرى داشته باشد، همۀ مال به او مى رسد و
اگر «چند برادر» یا «چند خواهرِ پدرى» داشته باشد، مال به طور مساوى بین آنان قسمت مى شود و اگر «برادر و خواهر پدرى» داشته باشد، هر برادرى دو برابر خواهر مى برد.
«مسألۀ 3361» اگر وارث میّت فقط «یک خواهر» یا «یک برادرِ» مادرى باشد که از پدر با میّت جدا است، همۀ مال به او مى رسد و اگر «چند برادر مادرى» یا «چند خواهر مادرى» یا «چند برادر و خواهر مادرى» باشند، مال به طور مساوى بین آنان قسمت مى شود.
«مسألۀ 3362» اگر میّت «برادر و خواهر پدر و مادرى» و «برادر و خواهر پدرى» و «یک برادر مادرى» یا «یک خواهر مادرى» داشته باشد، برادر و خواهر پدرى ارث نمى برند و مال را شش قسمت مى کنند، یک قسمت آن را به برادر یا خواهر مادرى و بقیّه را به برادر و خواهر پدر و مادرى مى دهند و هر برادرى دو برابر خواهر ارث مى برد.
«مسألۀ 3363» اگر میّت «برادر و خواهر پدر و مادرى» و «برادر و خواهر پدرى» و «برادر و خواهر مادرى» داشته باشد، برادر و خواهر پدرى ارث نمى برند و مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت آن را برادر و خواهر مادرى به طور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند و بقیّه را به برادر و خواهر پدر و مادرى مى دهند و هر برادرى دو برابر خواهر ارث مى برد.
«مسألۀ 3364» اگر وارث میّت فقط «برادر و خواهر پدرى» و «یک برادر مادرى» یا «یک خواهر مادرى» باشد، مال را شش قسمت مى کنند، یک قسمت آن را برادر یا خواهر مادرى مى برد و بقیّه را به برادر و خواهر پدرى مى دهند و هر برادرى دو برابر خواهر ارث مى برد.
«مسألۀ 3365» اگر وارث میّت فقط «برادر و خواهر پدرى» و چند «برادر و خواهر مادرى» باشد، مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت آن را برادر و خواهر مادرى به طور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند و بقیّه را به برادر و خواهر پدرى مى دهند و هر برادرى دو برابر خواهر ارث مى برد.
«مسألۀ 3366» اگر وارث میّت فقط «برادر و خواهر و زن» او باشد، زن ارث خود
را به تفصیلى که در «ارث زن و شوهر» گفته مى شود مى برد و خواهر و برادر به نحوى که در مسائل گذشته گفته شد، ارث خود را مى برند و نیز اگر زنى بمیرد و وارث او فقط «خواهر و برادر و شوهر» او باشد، شوهر نصف مال را مى برد و خواهر و برادر به نحوى که در مسائل گذشته گفته شد، ارث خود را مى برند؛ ولى با ارث بردن زن یا شوهر، از سهم برادر و خواهر مادرى چیزى کم نمى شود و از سهم برادر و خواهر پدر و مادرى یا پدرى کم مى شود؛ مثلاً اگر وارث میّت «شوهر و برادر و خواهر مادرى» و «برادر و خواهر پدر و مادرى» او باشد، نصف مال به شوهر مى رسد و یک قسمت از سه قسمت اصل مال را به برادر و خواهر مادرى مى دهند و آنچه مى ماند مال برادر و خواهر پدر و مادرى است، پس اگر همۀ مال او شش هزار تومان باشد، سه هزار تومان به شوهر و دو هزار تومان به برادر و خواهر مادرى و یک هزار تومان به برادر و خواهر پدر و مادرى مى دهند.
«مسألۀ 3367» اگر میّت خواهر و برادر نداشته باشد، سهم ارث آنان را به اولاد آنها مى دهند و سهم برادرزاده و خواهر زادۀ مادرى به طور مساوى بین آنان قسمت مى شود و از سهمى که به برادرزاده و خواهرزادۀ پدرى یا پدر و مادرى مى رسد، هر پسرى دو برابر دختر مى برد.
«مسألۀ 3368» اگر وارث میّت فقط «یک جدّ» یا «یک جدّه» باشد، چه پدرى باشد و چه مادرى، همۀ مال به او مى رسد و با بودن جدّ میّت، پدر جدّ او ارث نمى برد.
«مسألۀ 3369» اگر وارث میّت فقط «جدّ و جدّۀ پدرى» باشد، مال سه قسمت مى شود، دو قسمت را جدّ و یک قسمت را جدّه مى برد و اگر «جدّ و جدّۀ مادرى» باشد، مال را به طور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند.
«مسألۀ 3370» اگر وارث میّت فقط «یک جدّ» یا «جدّۀ پدرى» و «یک جدّ» یا «جدّۀ مادرى» باشد، مال سه قسمت مى شود، دو قسمت را جدّ یا جدّۀ پدرى و یک قسمت را جدّ یا جدّۀ مادرى مى برد.
«مسألۀ 3371» اگر وارث میّت «جدّ و جدّۀ پدرى» و «جدّ و جدّۀ مادرى» باشد، مال سه قسمت مى شود، یک قسمت آن را جدّ و جدّۀ مادرى به طور مساوى بین خودشان قسمت
مى کنند و دو قسمت آن را به جدّ و جدّۀ پدرى مى دهند و جدّ دو برابر جدّه مى برد.
«مسألۀ 3372» اگر وارث میّت فقط «زن و جدّ و جدّۀ پدرى» و «جدّ و جدّۀ مادرى» او باشد، زن ارث خود را به تفصیلى که در مسألۀ 3391 به بعد گفته مى شود مى برد و یک قسمت از سه قسمت اصل مال را به جدّ و جدّۀ مادرى مى دهند که به طور مساوى بین خودشان قسمت کنند و بقیّه را به جدّ و جدّۀ پدرى مى دهند و جدّ دو برابر جدّه مى برد و اگر وارث میّت «شوهر و جدّ و جدّه» باشد، شوهر نصف مال را مى برد و جدّ و جدّه به دستورى که در مسائل گذشته گفته شد، ارث خود را مى برند.
«مسألۀ 3373» اگر وارث میّت «پدر بزرگ» یا «مادر بزرگ» یا هر دوى آنان با «برادر» یا «خواهر» و یا هر دو و یا با «برادرزاده» یا «خواهرزاده» و یا هر دو باشند، در همۀ این موارد پدربزرگ حکم یک برادر و مادربزرگ حکم یک خواهر را براى میّت دارند، ولى مانع از ارث بردن برادرزاده و خواهرزاده نمى شوند.
ارث طبقۀ سوم
«مسألۀ 3374» طبقۀ سوّم، «عمو، عمّه، دایى، خاله و فرزندان آنان» هستند به تفصیلى که گفته شد که اگر از طبقۀ اوّل و دوم کسى نباشد، اینها ارث مى برند.
«مسألۀ 3375» اگر وارث میّت فقط «یک عمو» یا «یک عمّه» باشد - چه پدر و مادرى باشد، یعنى با پدر میّت از یک پدر و مادر باشند یا پدرى باشد یا مادرى - همۀ مال به او مى رسد و اگر «چند عمو» یا «چند عمّه» باشد و همه پدرى و مادرى یا همه پدرى باشند، مال به طور مساوى بین آنان قسمت مى شود و اگر «عمو و عمّه» هر دو باشند و همه پدر و مادرى یا همه پدرى باشند، عمو دو برابر عمّه مى برد؛ مثلاً اگر وارث میّت «دو عمو و یک عمّه» باشد، مال را پنج قسمت مى کنند، یک قسمت را به عمّه مى دهند و چهار قسمت را عموها به طور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند.
«مسألۀ 3376» اگر وارث میّت فقط «چند عموى مادرى» یا «چند عمّۀ مادرى» باشد، مال به طور مساوى بین آنان قسمت مى شود؛ ولى اگر فقط «چند عمو و عمّۀ
مادرى» داشته باشد، بنابر احتیاط واجب باید با هم صلح کنند.
«مسألۀ 3377» اگر وارث میّت «عمو و عمّه» باشد و بعضى پدرى و بعضى مادرى و بعضى پدر و مادرى باشند، عمو و عمّۀ پدرى ارث نمى برند؛ پس اگر میّت «یک عمو» یا «یک عمّۀ مادرى» داشته باشد، مال را شش قسمت مى کنند، یک قسمت را به عمو یا عمّۀ مادرى و بقیّه را به عمو و عمّۀ پدر و مادرى مى دهند و عموى پدر و مادرى دو برابر عمّۀ پدر و مادرى ارث مى برد و اگر هم عمو و هم عمّۀ مادرى داشته باشد، مال را سه قسمت مى کنند، دو قسمت را به عمو و عمّۀ پدر و مادرى مى دهند و عمو دو برابر عمّه مى برد و یک قسمت را به عمو و عمّۀ مادرى مى دهند و احتیاط واجب آن است که عمو و عمه مادرى در تقسیم با یکدیگر صلح کنند.
«مسألۀ 3378» عمو یا عمۀ پدر و مادرى، مانع از ارث بردن عمو و عمۀ پدرى مى شود؛ ولى اگر میّت عمو و عمۀ پدر و مادرى نداشته باشد، ارث عمو و عمۀ پدرى مانند ارث عمو و عمۀ پدر و مادرى محاسبه مى شود.
«مسألۀ 3379» اگر وارث میّت فقط «یک دایى» یا «یک خاله» باشد، همۀ مال به او مى رسد و اگر «دایى و خاله» باشند و همه مادرى باشند، مال به طور مساوى بین آنان قسمت مى شود و اگر همه پدر و مادرى یا پدرى باشند، احتیاط واجب آن است که در تقسیم با یکدیگر صلح کنند.
«مسألۀ 3380» اگر وارث میّت فقط «یک دایى یا یک خالۀ مادرى» و «دایى و خالۀ پدر و مادرى» و «دایى و خالۀ پدرى» باشد، دایى و خالۀ پدرى ارث نمى برند و مال را شش قسمت مى کنند، یک قسمت را به دایى یا خالۀ مادرى مى دهند و بقیّه را به دایى و خالۀ پدر و مادرى مى دهند و احتیاط واجب آن است که در تقسیم با یکدیگر صلح کنند.
«مسألۀ 3381» اگر وارث میّت فقط «دایى و خالۀ پدرى» و «دایى و خالۀ مادرى» و «دایى و خالۀ پدر و مادرى» باشد، دایى و خالۀ پدرى ارث نمى برند و باید مال را سه قسمت کنند، یک قسمت آن را دایى و خالۀ مادرى به طور مساوى بین خودشان قسمت مى نمایند و بقیّه را به دایى و خالۀ پدر و مادرى مى دهند و احتیاط واجب آن است که
اینان در تقسیم با یکدیگر صلح کنند.
«مسألۀ 3382» دایى یا خالۀ پدر و مادرى، مانع از ارث بردن دایى و خالۀ پدرى مى شود؛ ولى اگر میّت دایى و خالۀ پدر و مادرى نداشته باشد، ارث دایى و خالۀ پدرى مانند ارث دایى و خالۀ پدر و مادرى محاسبه مى شود.
«مسألۀ 3383» اگر وارث میّت «یک دایى یا یک خاله» و «یک عمو یا یک عمّه» باشد، مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت را دایى یا خاله و بقیّه را عمو یا عمّه مى برد.
«مسألۀ 3384» اگر وارث میّت «یک دایى یا یک خاله» و «عمو» و «عمّه» باشد، چنانچه عمو و عمّه، پدر و مادرى یا پدرى باشند، مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت را دایى یا خاله مى برد و از بقیّه دو قسمت به عمو و یک قسمت به عمّه مى دهند؛ بنابر این اگر مال را نُه قسمت کنند، سه قسمت را به دایى یا خاله و چهار قسمت را به عمو و دو قسمت را به عمّه مى دهند.
«مسألۀ 3385» اگر وارث میّت «یک دایى یا یک خاله» و «یک عمو یا یک عمّۀ مادرى» و «عمو و عمّۀ پدر و مادرى یا پدرى» باشد، مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت آن را به دایى یا خاله مى دهند و دو قسمت باقى مانده را شش قسمت مى کنند، یک قسمت را به عمو یا عمّۀ مادرى و بقیّه را به عمو و عمّۀ پدر و مادرى یا پدرى مى دهند و عمو دو برابر عمّه ارث مى برد؛ بنابر این اگر مال را نُه قسمت کنند، سه قسمت را به دایى یا خاله و یک قسمت را به عمو یا عمّۀ مادرى و پنج قسمت دیگر را به عمو و عمّۀ پدر و مادرى یا پدرى مى دهند.
«مسألۀ 3386» اگر وارث میّت «یک دایى یا یک خاله» و «عمو وعمّۀ مادرى» و «عمو و عمّۀ پدر و مادرى یا پدرى» باشد، مال را سه قسمت مى کنند، یک قسمت را دایى یا خاله مى برد و دو قسمت باقى مانده را سه سهم مى کنند، یک سهم آن را به عمو وعمّۀ مادرى مى دهند که بنابر احتیاط واجب با هم مصالحه مى کنند و دو سهم دیگر را بین عمو وعمّۀ پدر و مادرى یا پدرى قسمت مى نمایند و عمو دو برابر عمّه مى برد، بنابر این اگر مال را نُه قسمت کنند، سه قسمت آن سهم خاله یا دایى و دو قسمت سهم عمو و عمّۀ
مادرى و چهار قسمت سهم عمو و عمّۀ پدر و مادرى یا پدرى مى باشد.
«مسألۀ 3387» اگر وارث میّت «چند دایى و چند خاله» باشد که همه پدر و مادرى یا پدرى یا مادرى باشند و «عمو و عمّه» هم داشته باشد، مال سه سهم مى شود، دو سهم آن را به دستورى که در مسألۀ پیش گفته شد، عمو و عمّه بین خودشان قسمت مى کنند و یک سهم آن را دایى ها و خاله ها، اگر مادرى باشند، به طور مساوى بین خودشان تقسیم مى نمایند، ولى اگر پدرى یا پدر و مادرى باشند، احتیاطاً باید با هم مصالحه کنند.
«مسألۀ 3388» اگر وارث میّت «دایى یا خالۀ مادرى» و «چند دایى و خاله پدر و مادرى یا پدرى» و «عمو و عمّه» باشد، مال سه سهم مى شود، دو سهم آن را به دستورى که سابقاً گفته شد عمو و عمّه بین خودشان قسمت مى کنند؛ پس اگر میّت یک دایى یا یک خالۀ مادرى داشته باشد، یک سهم دیگر آن را شش قسمت مى کنند، یک قسمت را به دایى یا خالۀ مادرى مى دهند و بقیّه را به دایى و خالۀ پدر و مادرى یا پدرى مى دهند که بنابر احتیاط واجب باید در تقسیم آن با هم صلح کنند و اگر چند دایى مادرى یا چند خالۀ مادرى یا هم دایى مادرى و هم خالۀ مادرى داشته باشد، آن یک سهم را سه قسمت مى کنند، یک قسمت را دایى ها و خاله هاى مادرى به طور مساوى بین خودشان قسمت مى کنند و بقیّه را به دایى و خالۀ پدر و مادرى یا پدرى مى دهند که بنابر احتیاط واجب باید در تقسیم آن با هم صلح کنند.
«مسألۀ 3389» اگر میّت عمو و عمّه و دایى و خاله نداشته باشد، مقدارى که به عمو و عمّه مى رسد، به فرزندان آنان و مقدارى که به دایى و خاله مى رسد، به فرزندان آنان داده مى شود.
«مسألۀ 3390» اگر وارث میّت «عمو و عمّه و دایى و خالۀ پدر» و «عمو و عمّه و دایى و خالۀ مادرِ» او باشند، مال سه سهم مى شود، یک سهم آن مال عمو و عمّه و دایى و خالۀ مادر میّت است و دو سهم دیگر آن را به عمو و عمّه و دایى و خالۀ پدر میّت مى دهند و طریقۀ تقسیم ارث در بین هر یک از عموها و عمه ها و خاله ها و دایى هاى پدر و مادر میّت، به همان ترتیبى است که در مسائل گذشته بیان شد.
ارث زن و شوهر از یکدیگر
«مسألۀ 3391» اگر زن دائمى بمیرد و فرزند نداشته باشد، نصف همۀ مال را شوهر او و بقیّه را ورثۀ دیگر مى برند و اگر از آن شوهر یا از شوهر سابق فرزند داشته باشد، یک چهارم همۀ مال را شوهر و بقیّه را ورثۀ دیگر مى برند.
«مسألۀ 3392» اگر مردى بمیرد و فرزند نداشته باشد، یک چهارم مال او را زن و بقیّه را ورثه دیگر مى برند و اگر از آن زن یا از زن دیگر فرزند داشته باشد، یک هشتم مال را زن و بقیّه را ورثۀ دیگر مى برند و اگرچه بعید نیست گفته شود که: «زن از همۀ اموال ارث مى برد، ولى زنى که از لحاظ سنى و داشتن یا نداشتن اولاد و جهات دیگر، مظنّه ماندن او در خانۀ مرد کم است، از زمین خانه اى که محل زندگى مرد و خانواده او بوده و قیمت آن زمین ارث نمى برد و نیز از خود هوایى آن، مثل بنا و درخت ارث نمى برد و فقط از قیمت هوایى ارث مى برد و همچنین از زمین ها و خانه هاى دیگر مرد که به عنوان سرمایه او محسوب مى شدند و نه محل زندگى خانواده اش، ارث مى برد»؛ ولى احتیاط واجب آن است که بقیۀ ورثه با زن در مورد زمین ها و خانه هایى که متعلّق به مرد بوده، مصالحه نمایند.
«مسألۀ 3393» اگر زنى بمیرد و جز شوهر هیچ وارثى نداشته باشد، همۀ مال او به شوهر مى رسد و اگر مردى بمیرد و جز زن وارث دیگرى نداشته باشد، یک چهارم مال به زن مى رسد و بقیّه مال امام مسلمین است که در زمان غیبت به فقیه جامع الشرایط داده مى شود.
«مسألۀ 3394» بنابر این قول که زن از برخى از اموال شوهر ارث نمى برد، اگر بخواهد در چیزهایى که از آنها ارث نمى برد تصرّف کند، باید از ورثۀ دیگر اجازه بگیرد و نیز ورثه تا سهم زن را نداده اند، بنابر احتیاط واجب نباید در بنا و چیزهایى که زن از قیمت آنها ارث مى برد، بدون اجازۀ او تصرّف کنند و چنانچه پیش از دادن سهم زن اینها را بفروشند، در صورتى که زن معامله را اجازه دهد، صحیح و گرنه نسبت به سهم او باطل است.
«مسألۀ 3395» اگر بخواهند بنا و درخت و مانند آن را قیمت نمایند، باید حساب
کنند که اگر آنها بدون اجاره در زمین بمانند تا از بین بروند، چقدر ارزش دارند و سهم زن را از آن قیمت بدهند.
«مسألۀ 3396» اگر میّت بیش از یک زن دائم داشته باشد، چنانچه فرزند نداشته باشد، باید یک چهارم مال و اگر فرزند داشته باشد، باید یک هشتم مال را به شرحى که گفته شد به طور مساوى بین زنان او قسمت کنند، اگرچه شوهر با هیچ یک از آنان یا بعض آنان نزدیکى نکرده باشد، ولى اگر در مرضى که با آن از دنیا رفته، زنى را عقد کرده و با او نزدیکى نکرده باشد، آن زن از او ارث نمى برد و حقّ مهر هم ندارد.
«مسألۀ 3397» اگر زن در حال بیمارى شوهر کند و به همان بیمارى بمیرد، شوهرش اگرچه با او آمیزش نکرده باشد، از او ارث مى برد.
«مسألۀ 3398» اگر زن را - به ترتیبى که در احکام طلاق گفته شد - طلاق رجعى بدهد، هر یک از زن یا شوهر اگر در بین عدّۀ زن بمیرد، دیگرى از او ارث مى برد؛ ولى اگر بعد از گذشتن عدّۀ رجعى یا در عدّۀ طلاق بائن یکى از آنان بمیرد، دیگرى از او ارث نمى برد.
«مسألۀ 3399» اگر شوهر در حال بیمارى زن خود را طلاق دهد و پیش از تمام شدن دوازده ماه قمرى بمیرد، زن با سه شرط از او ارث مى برد:
اوّل: آن که زن در این مدّت شوهر دیگرى نکرده باشد. دوم: زن به واسطۀ بى میلى به شوهر، مالى به او نداده باشد که به طلاق دادن راضى شود، بلکه اگر چیزى هم به شوهر ندهد، ولى طلاق به تقاضاى زن باشد، باز هم ارث بردن او اشکال دارد. سوم: شوهر در همان مرضى که زن را طلاق داده، به واسطۀ آن بیمارى یا به جهت دیگرى بمیرد؛ پس اگر از آن بیمارى خوب شود و به جهت دیگرى از دنیا برود، زن از او ارث نمى برد.
«مسألۀ 3400» لباس یا چیزهایى که مرد به زن بخشیده است، بعد از طلاق یا وفات شوهر جزء اموال زن است؛ ولى اگر لباس یا مانند آن را مرد به زن نبخشیده باشد بلکه براى پوشیدن و استفاده زنِ خود گرفته باشد، اگرچه زن آن را پوشیده باشد، بعد از مردن شوهر، جزء اموال شوهر است.
«مسألۀ 3401» اگر به واسطۀ وجود زن یا شوهر نقصى در سهام ورثه پدید آید، از سهم «زن» و «شوهر» و «مادر» و «برادران و خواهران مادرى» و «پدر بزرگ و مادر بزرگ مادرى» و «دایى ها» و «خاله ها» چیزى کسر نمى شود، بلکه آنان تمام سهام خود را از اصل مال مى برند و نقص وارد شده از سهام «پدر» و «برادران و خواهران پدر و مادرى یا پدرى» و «پدر بزرگ و مادر بزرگ پدرى» و «عموها» و «عمّه ها» کسر مى شود.
«مسألۀ 3402» در ازدواج موقّت بین زن و شوهر ارث نیست مگر این که در ضمن عقد شرط کنند که از یکدیگر ارث ببرند و یا فقط مرد از زن و یا فقط زن از مرد ارث ببرد؛ ولى فرزندى که از ازدواج موقّت به دنیا مى آید، مانند فرزندان زن دائم ارث مى برد.
مسائل متفرّقه ارث
«مسألۀ 3403» «قرآن»، «انگشتر» و «شمشیر» میّت و «لباسى که میّت پوشیده یا براى پوشیدن گرفته و دوخته است» - اگرچه نپوشیده باشد - متعلّق به پسر بزرگ تر است و اگر میّت از این چهار چیز بیشتر از یکى داشته باشد، مثلاً دو قرآن یا دو انگشتر داشته باشد، چنانچه مورد استفاده باشد یا براى استفاده مهیّا شده باشد، متعلّق به پسر بزرگ تر است.
«مسألۀ 3404» اگر پسر بزرگ میّت بیش از یکى باشد - مثلاً از دو زن او در یک زمان دو پسر به دنیا آمده باشد - باید لباس و قرآن و انگشتر و شمشیر میّت را به طور مساوى بین خودشان تقسیم کنند.
«مسألۀ 3405» اگر پسر بزرگ تر میّت پیش از او مرده باشد، اشیاى نامبرده را به بزرگ ترین پسرى که هنگام درگذشت میّت زنده است مى دهند.
«مسألۀ 3406» اگر میّت بدهى داشته باشد، چنانچه بدهىِ او به اندازۀ مال او یا زیادتر باشد، باید چهار چیزى را هم که مال پسر بزرگ تر است و در مسألۀ پیش گفته شد، بابت بدهى او بدهند و اگر قرضش کمتر از مال او باشد، بنابر احتیاط واجب باید از آن چهار چیزى هم که به پسر بزرگ تر مى رسد به نسبت به قرض او بدهند؛ مثلاً اگر همۀ
دارایى او شصت هزار تومان باشد و به مقدار بیست هزار تومان آن از چیزهایى باشد که مال پسر بزرگ تر است و سى هزار تومان هم قرض داشته باشد، بنابر احتیاط واجب پسر بزرگ باید به مقدار ده هزار تومان از آن چهار چیز را بابت قرض میّت بدهد.
«مسألۀ 3407» مسلمان از کافر ارث مى برد، ولى کافر، اگرچه پدر یا پسر میّت باشد، از او ارث نمى برد.
«مسألۀ 3408» اگر کافر بمیرد و وارث مسلمان داشته باشد، همۀ ارث او به وارث مسلمان مى رسد، هرچند جزء دستۀ دوم یا سوم باشد؛ ولى اگر وارث مسلمانى نداشته باشد، ارث او به وارث کافر مى رسد، لکن کافر «مُرْتَد» در این جهت حکم مسلمان را دارد که ارث او به وارث کافر نمى رسد، بلکه اگر وارث مسلمان نداشته باشد، ارث او مال امام مسلمین است.
«مسألۀ 3409» اگر کسى یکى از خویشان خود را عمداً و به ناحق بکشد، از او ارث نمى برد، ولى اگر از روى خطا باشد، مثل آن که سنگ به هوا بیندازد و اتّفاقاً به یکى از خویشان او بخورد و او را بکُشد، از او ارث مى برد، ولى از دیۀ قتل ارث نمى برد.
«مسألۀ 3410» قاتل علاوه بر آن که خود ارث نمى برد، مانع از ارث بردن دیگران نیز نمى شود، بنابر این اگر به عنوان مثال فرزندى پدر خود را عمداً و به ناحق بکشد و میّت فرزند دیگرى نداشته باشد، خود قاتل ارث نمى برد، ولى فرزندان او ارث مى برند و اگر کسى از دستۀ اوّل وجود نداشته باشد، دستۀ دوم ارث مى برند و اگر دستۀ دوم هم وجود نداشته باشد، دستۀ سوم ارث مى برند.
«مسألۀ 3411» هرگاه بخواهند ارث را تقسیم کنند، در صورتى که میّت بچّه اى داشته باشد که در شکم مادر باشد و در طبقۀ او وارث دیگرى هم مانند اولاد و پدر و مادر باشند، براى بچّه اى که در شکم است و اگر زنده به دنیا بیاید ارث مى برد، سهم دو پسر را کنار مى گذارند، ولى اگر احتمال بدهند که بیشتر باشد، مثلاً احتمال بدهند که زن به سه بچّه حامله باشد، سهم سه پسر را کنار مى گذارند و چنانچه مثلاً یک پسر یا یک دختر به دنیا آمد، زیادى را ورثه بین خودشان تقسیم مى کنند.
«مسألۀ 3412» اگر کسى از دو راه با میّت خویشاوندى داشته باشد، در صورتى که مانعى براى ارث بردن از هر دو طریق وجود نداشته باشد یا یکى مانع از طریق دیگرى نگردد، از هر دو راه از او ارث مى برد، بنابر این اگر زن و شوهر با یکدیگر خویشاوند باشند، علاوه بر ارث زن و شوهرى، از جهت خویشاوندى نیز ارث مى برند، از باب مثال اگر مردى بمیرد و زن او دختر عموى او باشد و وارث او فرزندان عمو باشند، زن از دو جهت ارث مى برد.
«مسألۀ 3413» اگر میّت هیچ وارثى نداشته باشد، همۀ مال او متعلّق به امام مسلمین است که در زمان غیبت باید به فقیه جامع الشرایط پرداخت شود.
«مسألۀ 3414» اگر زمان درگذشت اشخاصى که از هم ارث مى برند و تقدّم و تأخّر مرگ آنان معلوم نباشد، اشخاص مزبور از یکدیگر ارث نمى برند و همچنین است اگر تاریخ مرگ یکى معلوم و دیگرى مجهول باشد؛ ولى اگر دو یا چند نفر که از یکدیگر ارث مى برند، با هم غرق شوند و یا زیر آوار بمانند و با هم بمیرند و معلوم نشود کدام یک از آنان اوّل مرده است، همه از یکدیگر نسبت به آنچه قبل از مردن داشته اند ارث مى برند و آنچه را که از یکدیگر ارث مى برند، به سایر ورثۀ آنان منتقل مى شود و اگر یکى از آنان دارایى داشته باشد و دیگرى نداشته باشد، کسى که مال ندارد از دیگرى ارث مى برد و در صورتى که به سبب حوادث دیگرى مانند تصادف اتومبیل یا سقوط هواپیما از دنیا رفته باشند، بنابر اقوى همین حکم جارى مى شود.
«مسألۀ 3415» حقوقى که به خانوادۀ بازنشستگان پرداخت مى شود، اگر پس انداز دوران خدمت باشد، جزء ترکۀ میّت بوده و پس از اداى دَین و وصیّت به همۀ وارثان مى رسد و آنچه که از طرف خود اداره یا ادارۀ بیمه پس از مرگ مى دهند، تابع مقرّرات است و به هر کس بدهند مال او مى شود.
«مسألۀ 3416» اگر وارث، خُنْثاى مشکل باشد - به گونه اى که با هیچ یک از نشانه هاى تعیین شده، مرد یا زن بودن او مشخّص نشود - نصف ارث یک مرد و نصف ارث یک زن را به او مى دهند.