آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
مواردى که انسان مى تواند معامله را به هم بزند
«مسألۀ 2322» حقّ به هم زدن معامله را در اصطلاح «خیار» مى گویند و خریدار و فروشنده در یازده صورت مى توانند معامله را به هم بزنند:
اوّل: آن که فروشنده یا خریدار از مجلس معامله متفرّق نشده باشند و این حق را «خیار مجلس» مى گویند.
دوم: آن که فروشنده یا خریدار مغبون شده باشد که به آن «خیار غَبْن» مى گویند.
سوم: در معامله توافق کنند که تا مدّت معیّنى هر دو یا یکى از آنان و یا شخص دیگرى بتوانند معامله را به هم بزند که به آن «خیار شرط» مى گویند.
چهارم: فروشنده یا خریدار، مال خود را بهتر از آنچه که هست نشان دهد و کارى
کند که قیمت مال در نظر مردم زیاد شود که به آن «خیار تدلیس» مى گویند.
پنجم: در ضمن معامله انجام یا ترک کارى و یا ویژگى خاصى شرط شده باشد، ولى فروشنده یا خریدار به آن شرط عمل نکند که در این صورت دیگرى مى تواند معامله را به هم بزند و به این حق «خیار تخلّف شرط» مى گویند.
ششم: در جنس یا عوض آن عیبى باشد که در این صورت طرف مقابل «خیار عیب» دارد.
هفتم: معلوم شود بخشى از کالاى فروخته شده، متعلّق به دیگرى است که اگر صاحب آن به معامله راضى نشود، خریدار مى تواند معامله را به هم بزند یا پول آن مقدار را از فروشنده بگیرد و نیز اگر معلوم شود مقدارى از چیزى که خریدار به عنوان بهاى کالا پرداخته، از آنِ شخص دیگرى است و صاحب آن راضى نشود، فروشنده مى تواند معامله را به هم بزند یا عوض آن مقدار را از خریدار بگیرد، در این صورت اگر مال شخص دیگر با مال فروشنده یا خریدار ممزوج باشد، «خیار شرکت» وگرنه «خیار تَبَعُّض صَفْقه» وجود دارد.
هشتم: فروشنده خصوصیّات جنس معیّنى را که مشترى ندیده به او بگوید، بعد معلوم شود به گونه اى که گفته نبوده است که در این صورت مشترى مى تواند معامله را به هم بزند و نیز اگر مشترى خصوصیّات عوض معیّنى را که مى دهد بگوید و بعد معلوم شود به گونه اى که گفته نبوده است، فروشنده مى تواند معامله را به هم بزند و به این خیار «خیار رؤیت» مى گویند.
نهم: مشترى پول کالایى را که نقداً خریده تا سه روز ندهد و فروشنده هم کالا را تحویل ندهد که اگر مشترى شرط نکرده باشد که دادن پول را تأخیر بیندازد و شرط تأخیر در تحویل کالا هم نشده باشد، فروشنده مى تواند معامله را به هم بزند؛ ولى اگر جنسى که خریده مثل بعضى از میوه ها باشد که اگر یک روز بماند ضایع مى شود، چنانچه تا شب پول آن را ندهد و شرط نکرده باشد که دادن پول را تأخیر بیندازد و شرط تأخیر در تحویل جنس هم نشده باشد، فروشنده مى تواند معامله را به هم بزند و این
خیار را «خیار تأخیر» مى نامند.
دهم: در صورتى که حیوانى را خریده باشد، خریدار تا سه روز مى تواند معامله را به هم بزند که به این حق «خیار حیوان» مى گویند.
یازدهم: فروشنده نتواند کالایى را که فروخته تحویل دهد، مثلاً اسبى که فروخته فرار کند که در این صورت مشترى مى تواند معامله را به هم بزند و این خیار را «خیار تعذّر تسلیم» مى نامند و برخى احکام اینها در مسائل آینده گفته خواهد شد.
«مسألۀ 2323» اگر خریدار قیمت جنس را نداند یا در هنگام معامله غفلت کند و جنس را گران تر از قیمت معمولى آن بخرد، چنانچه به قدرى گران خریده باشد که مردم او را مغبون بدانند و به کمى و زیادى آن اهمیّت بدهند، مى تواند معامله را به هم بزند و نیز اگر فروشنده قیمت جنس را نداند یا هنگام معامله غفلت کند و جنس را ارزان تر از قیمت آن بفروشد، در صورتى که مردم به مقدارى که ارزان فروخته اهمیّت بدهند و او را مغبون بدانند، مى تواند معامله را به هم بزند.
«مسألۀ 2324» معاملۀ «بیع شرط» که در آن مثلاً خانۀ یک میلیون تومانى را به دویست هزار تومان مى فروشند و قرار مى گذارند که اگر فروشنده سر مدّت پول را بدهد بتواند معامله را به هم بزند، در صورتى که خریدار و فروشنده قصد خرید و فروش داشته باشند، معامله صحیح است.
«مسألۀ 2325» در معاملۀ «بیع شرط» اگرچه فروشنده اطمینان داشته باشد که حتى اگر سر مدّت پول را ندهد، خریدار ملک را به او پس مى دهد، معامله صحیح است؛ ولى اگر سر مدّت پول را ندهد، حق ندارد ملک را از خریدار مطالبه کند و اگر خریدار بمیرد، نمى تواند ملک را از ورثۀ او مطالبه نماید.
«مسألۀ 2326» اگر چاى اعلا را با چاى ارزان قیمت مخلوط کند و به عنوان چاى اعلا بفروشد، چنانچه مشترى هنگام معامله آگاهى به این موضوع نداشته باشد، وقتى که متوجه شد مى تواند معامله را به هم بزند.
«مسألۀ 2327» اگر خریدار بفهمد مالى که گرفته عیبى دارد، در صورتى که مورد
معامله شخصى و معیّن باشد، مثلاً حیوان معیّنى را بخرد و بفهمد که یک چشم او کور است، چنانچه آن عیب پیش از معامله در مال بوده و او نمى دانسته، مى تواند معامله را به هم بزند یا فرق قیمت سالم و معیوب آن را معیّن کند و به نسبت تفاوت قیمت سالم و معیوب، از پولى که به فروشنده داده پس بگیرد؛ مثلاً اگر بفهمد مالى که به چهار هزار تومان خریده، معیوب است، در صورتى که قیمت سالم آن هشت هزار تومان و قیمت معیوب آن شش هزار تومان باشد، چون فرق قیمت سالم و معیوب یک چهارم مى باشد، مى تواند یک چهارم پولى که داده - یعنى هزار تومان - را از فروشنده پس بگیرد.
«مسألۀ 2328» اگر فروشنده بفهمد در عوضى که به عنوان بهاى کالا گرفته عیبى هست، در صورتى که عوض در معامله، معیّن و شخصى باشد، چنانچه آن عیب پیش از معامله در عوض بوده و او نمى دانسته، مى تواند معامله را به هم بزند یا تفاوت قیمت سالم و معیوب را به دستورى که در مسألۀ پیش گفته شد پس بگیرد.
«مسألۀ 2329» اگر بعد از معامله و پیش از تحویل گرفتن مال، عیبى در آن پیدا شود، خریدار مى تواند معامله را به هم بزند و یا تفاوت قیمت جنس صحیح و معیوب را بگیرد و نیز اگر در عوضِ مال بعد از معامله و پیش از تحویل گرفتن، عیبى پیدا شود، فروشنده مى تواند معامله را به هم بزند و یا تفاوت قیمت جنس صحیح و معیوب را بگیرد.
«مسألۀ 2330» اگر بعد از معامله عیب مال را بفهمد و فوراً معامله را به هم نزند، دیگر حقّ به هم زدن معامله را ندارد.
«مسألۀ 2331» هرگاه بعد از خریدن جنس، عیب آن را بفهمد - اگرچه فروشنده حاضر نباشد - مى تواند معامله را به هم بزند.
«مسألۀ 2332» در چهار صورت اگر خریدار بفهمد مال عیبى دارد، نمى تواند معامله را به هم بزند یا تفاوت قیمت را بگیرد:
اوّل: آن که هنگام خریدن، عیب مال را بداند. دوم: به عیب مال راضى شود. سوم: در وقت معامله بگوید: «اگر مال عیبى داشته باشد پس نمى دهم و تفاوت قیمت هم نمى گیرم». چهارم: فروشنده در وقت معامله بگوید: «این مال را با هر عیبى که دارد
مى فروشم»؛ ولى اگر عیبى را معیّن کند و بگوید: «مال را با این عیب مى فروشم» و معلوم شود عیب دیگرى نیز دارد، خریدار مى تواند براى عیبى که فروشنده معیّن نکرده، مال را پس بدهد یا تفاوت بگیرد.
«مسألۀ 2333» در سه صورت اگر خریدار بفهمد مال عیبى دارد، نمى تواند معامله را به هم بزند، ولى مى تواند تفاوت قیمت بگیرد:
اوّل: آن که بعد از معامله تغییرى در مال بدهد که مردم بگویند: «به گونه اى که خریدارى و تحویل داده شده، باقى نمانده است». دوم: بعد از معامله بفهمد مال عیب دارد و فقط حقّ برگرداندن آن را از خود ساقط کند. سوم: بعد از تحویل گرفتن مال، عیب دیگرى در آن پیدا شود، ولى اگر حیوان معیوبى را بخرد و پیش از گذشتن سه روز، عیب دیگرى پیدا کند، اگرچه آن را تحویل گرفته باشد، باز هم مى تواند آن را پس دهد و نیز اگر فقط خریدار تا مدّتى حقّ به هم زدن معامله را داشته باشد و در آن مدّت، مال عیب دیگرى پیدا کند، اگرچه آن را تحویل گرفته باشد، مى تواند معامله را به هم بزند.
«مسألۀ 2334» اگر انسان مالى داشته باشد که خودش آن را ندیده و دیگرى خصوصیّات آن را براى او گفته باشد، چنانچه او همان خصوصیّات را به مشترى بگوید و آن را بفروشد امّا بعد از فروش بفهمد که مال بهتر از آن بوده، مى تواند معامله را به هم بزند.