آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
اقسام حج
اشاره
«مسألۀ 2182» حجّ بر سه قسم است: حجّ تَمتّع، حجّ افراد و حجّ قِران. «حج تمتّع» وظیفۀ کسى است که فاصلۀ وطن او تا مکّۀ معظّمه شانزده فرسنگ یا بیشتر باشد.
«حجّ افراد» و «حجّ قِران» نیز وظیفۀ کسى است که اهل خود مکّه یا اطراف آن تا کمتر از شانزده فرسنگ باشد. البتّه در بعضى از موارد، وظیفۀ برخى افراد بیمار یا معذور از حجّ تمتّع به حجّ إفراد تبدیل مى شود. هر سه قسم حجّ در بیشتر اعمال مشترک هستند؛ ولى در حجّ تمتّع، عمره پیش از حجّ و وابسته به حجّ و همچون جزیى از آن مى باشد که باید در یک سال و در ماههاى حجّ بجا آورده شود؛ ولى در حجّ افراد و حجِّ قِران، عمره کاملاً مستقل و از حجّ جداست. همچنین در حجّ تمتّع در روز عید قربان در مِنى قربانى واجب است و از اعمال آن مى باشد و در حجّ قِران، قربانى از ابتدا مقرون با احرام است و باید تا روز عید در مِنى همراه حاجى باشد، ولى در حجّ افراد اصلاً قربانى واجب نیست.
صورت حجّ تمتّع
اشاره
«حجّ تمتّع» مرکب از دو عمل عبادىِ «عمرۀ تمتّع» و «حجّ تمتّع» مى باشد که به ترتیب زیر بیان مى شود:
1 - عمرۀ تمتّع
«مسألۀ 2183» در عمرۀ تمتّع پنج چیز واجب است:
اول: احرام از یکى از میقات ها و در احرام سه چیز واجب است: الف - نیّت.
ب - پوشیدن دو جامۀ احرام که یکى را «اِزار» (لنگ) و دیگرى را «رِداء» مى نامند که باید به دوش انداخته شود. ج - تلبیه؛ یعنى گفتن «لبیک» بدین نحو: «لَبَّیْکَ أَللّهُمَّ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ لا شَریکَ لَکَ لَبَّیْکَ، إنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَکَ وَالمُلْکَ، لا شَریکَ لَکَ لَبَّیْکَ».
دوم: طواف خانۀ خدا؛ به این ترتیب که با شروع از «حجرالأسود» هفت مرتبه دور خانۀ خدا بگردد و به هر دور آن یک «شوط» گفته مى شود.
سوم: نماز طواف؛ به این ترتیب که بعد از تمام شدن طواف واجب، پشت مقام ابراهیم علیه السلام دو رکعت نماز به قصد «نماز طواف» بخواند.
چهارم: سعى بین صفا و مروه؛ یعنى پس از نماز طواف، بین «صفا» و «مروه» که دو کوه معروفند سعى کند؛ به این صورت که از صفا شروع کند و به مروه برود و از مروه به صفا برگردد و سعى باید هفت مرتبه باشد و هر مرتبه را یک «شوط» مى گویند؛ به این شکل که از «صفا به مروه» یک شوط است و از «مروه به صفا» نیز یک شوط به حساب مى آید؛ پس هفت شوط از صفا شروع و به مروه ختم مى گردد.
پنجم: تقصیر؛ یعنى پس از سعى به قصد قربت و با نیّت خالص مقدارى از ناخن هاى دست یا پا و یا مقدارى از موى سر یا سبیل و یا ریش خود را بزند و بهتر بلکه احوط آن است که به زدن ناخن اکتفا نکند و مقدارى از مو را نیز بزند و تراشیدن سر و کندن مو کفایت نمى کند.
2 - حجّ تمتّع
«مسألۀ 2184» واجبات حجّ تمتّع سیزده چیز است:
اول: احرام حجّ تمتّع؛ که مانند احرام عمره است، جز این که در احرام حج باید از مکۀ معظّمه به نیّت حجّ تمتّع مُحرم شود.
دوم: وقوف در عرفات؛ یعنى مُحرم به احرام حجّ از ظهر روز عرفه - نهم ذى حجّه - به قصد قربت در عرفات باشد و در آنجا نیّت وقوف کند و بنابر احتیاط، از اوّل ظهر به عرفات برود و تا مغرب شرعى در آنجا بماند.
سوم: وقوف در مشعر؛ به این ترتیب که حاجى پس از انجام وقوف در عرفات هنگام مغرب شب عید به طرف «مشعرالحرام» کوچ کند و مستحب است به گونه اى کوچ کند که نماز مغرب و عشاء را در مشعر بخواند. وقوف در مشعر باید به قصد قربت انجام شود و وقت آن از طلوع فجر تا طلوع آفتاب است و بنابر احتیاط شب دهم را نیز تا طلوع فجر به قصد قربت باید در مشعر به سر برد.
چهارم، پنجم و ششم: واجبات منى در روز عید قربان، که عبارتند از:
الف - رَمى جمرۀ عقبه؛ یعنى زدن هفت سنگ ریزه به جمرۀ عقبه به پیروى از حضرت ابراهیم علیه السلام که در این مکان شیطان را رمى کرده است. ب - قربانى و مخیّر است شتر یا گاو و یا گوسفند را قربانى کند. ج - تراشیدن سر و یا تقصیر (کوتاه کردن مو یا ناخن) به تفصیلى که در کتاب مناسک حج آمده است.
هفتم، هشتم، نهم، دهم و یازدهم: اعمال مکّۀ مکرّمه، که به ترتیب عبارتند از:
«طواف»، «نماز طواف»، «سعى بین صفا و مروه»، «طواف نساء» و «نماز طواف نساء».
دوازدهم و سیزدهم: اعمال منى در روزهاى یازدهم، دوازدهم و براى بعضى سیزدهم ذى حجّه، که عبارتند از:
الف - بیتوتۀ در منى؛ یعنى شب در آنجا ماندن. ب - رَمى جمرات سه گانه (اولى، وُسطى و عقبه) و در هر روز باید به هر یک از جمرات سه گانه هفت ریگ بزند.