آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
احکام هِبه (بخشش) و ابراء
«مسألۀ 2696» «هبه» آن است که انسان چیزى را که ملک خود اوست به رایگان ملک دیگرى کند و به او ببخشد.
«مسألۀ 2697» در هبه صیغۀ خاصّى لازم نیست و اگر هبه کننده مال خود را به قصد هبه به کسى بدهد و او هم به همین قصد بپذیرد، صحیح است.
«مسألۀ 2698» در هبه کننده چند شرط معتبر است:
اوّل و دوم: بالغ و عاقل باشد.
سوم: سفیه نباشد، یعنى از کسانى نباشد که مال خود رادر کارهاى بیهوده مصرف مى کنند اگرچه توسّط حاکم شرع هم از تصرّف در اموال خود منع نشده باشد.
چهارم: توسّط حاکم شرع از تصرّف در اموال خود منع نشده باشد، مانند مُفَلَّس.
پنجم: مالک یا صاحب اختیار چیزى باشد که مى خواهد هبه کند، پس بخشش مال دیگرى بدون اجازۀ او صحیح نیست.
ششم: از روى قصد و اختیار ببخشد، پس اگر هبه کننده از روى اکراه یا اجبار هبه کند، صحیح نیست.
«مسألۀ 2699» کسى که چیزى به او بخشیده مى شود، اگر صغیر یا دیوانه باشد، قبول خود او کافى نیست، بلکه باید ولىّ او هبه را از طرف او بپذیرد.
«مسألۀ 2700» در هبه علاوه بر پذیرش، تحویل گرفتن آن مال هم لازم است؛ پس تا هنگامى که آن را تحویل طرف نداده، ملک او نشده است و براى صغیر و دیوانه، ولىّ آنها باید تحویل بگیرد و اگر خود ولىّ بخواهد چیزى را به آنها ببخشد، کافى است
خود او قصد تحویل گرفتن براى آنها بنماید.
«مسألۀ 2701» لازم نیست پس از هبه فوراً جنس را تحویل دهد، بلکه هرگاه جنس را به طرف تحویل دهد ملک او مى شود و اگر هبه کننده یا کسى که به او هبه شده پیش از تحویل بمیرد یا هبه کننده فاقد شرایط شود، هبه باطل مى شود و مال به ورثۀ هبه کننده منتقل مى گردد.
«مسألۀ 2702» هبه، عقد جایز است و هر یک از دو طرف مى توانند آن را به هم بزنند، هرچند بهتر است هبه کننده چیزى را که بخشیده از آن چشم بپوشد و هبه را به هم نزند ولى در پنج مورد هبه کننده نمى تواند هبه را به هم بزند:
اوّل: در برابر هبه اى که کرده چیزى - هرچند کم - از طرف مقابل گرفته باشد، خواه گرفتن عوض در بخشش شرط شده باشد یا طرف مقابل خودش آن را در مقابلِ بخشش به بخشنده بپردازد.
دوم: آن چیز را «قربةً الى اللّه» بخشیده باشد.
سوم: بخشش به یکى از خویشان متعارف باشد و بنابر احتیاط واجب اگر زن و شوهر هم چیزى را به یکدیگر هبه کنند، نباید آن را به هم بزنند.
چهارم: مالى که بخشیده به حال خود باقى نمانده باشد، یعنى همه یا بعضى از آن به طور کلّى تلف شده یا صورت آن کلاً تغییر کرده باشد - مانند نانى که خورده یا پارچه اى که دوخته شده است - و یا این که به دیگرى منتقل شده باشد.
پنجم: یکى از دو طرف هبه بمیرد، پس اگر هبه کننده پس از تحویل دادن بمیرد، بنابر احتیاط واجب وارثان او نمى توانند هبه را پس بگیرند و اگر هبه گیرنده پس از تحویل بمیرد، مال به ورثۀ او منتقل مى شود و بنابر احتیاط واجب هبه کننده نمى تواند آن را پس بگیرد.
«مسألۀ 2703» «اِبراء» عبارت از این است که طلبکار به اختیار از حق خود صرف نظر کند؛ بنابر این اگر انسان از کسى طلب داشته باشد، مى تواند گذشت کند و قبول بدهکار شرط نیست و در این صورت دیگر نمى تواند آن را به هم بزند.
«مسألۀ 2704» در ابراء طلبکار باید داراى شرایط هبه کننده (که در مسألۀ 2698 گفته شد) باشد.
«مسألۀ 2705» ابراء ذمّه میت از دَین صحیح است.
«مسألۀ 2706» هبه کننده مى تواند در مقابل چیزى که مى بخشد عوضى قرار دهد و آن را از طرف بگیرد و به آن «هبه معوّضه» مى گویند و لازم نیست عوض آن، عین و جنس باشد، بلکه مى تواند هر کارى را که نفع آن به شکلى به بخشنده مى رسد عوض هبه قرار دهد، مثلاً بخواهد در مقابل هبه، طلبى را که طرف از هبه کننده دارد ببخشد یا کار مشروعى را براى او انجام دهد.
«مسألۀ 2707» کسى که هبه را قبول مى کند، چنانچه شرطى به عهدۀ او نهاده شود، بنابر احتیاط باید به آن عمل نماید؛ بنابر این اگر هبه کننده چیزى را به کسى ببخشد به شرط آن که او هم چیزى را به او هبه کند، بنابر احتیاط باید طرف به آن شرط عمل نماید و چنانچه از آن امتناع کند و یا عمل به آن ممکن نباشد، بخشنده مى تواند هبه را به هم بزند.
«مسألۀ 2708» جهیزیّه اى که پدر و مادر به دختر مى دهند، اگر به واسطۀ صلح یا بخشش ملک او نموده باشند، نمى توانند از او پس بگیرند، ولى اگر ملک او نکرده باشند، پس گرفتن آن مانعى ندارد؛ همچنین است حکم جواهرات یا چیزهاى دیگرى که شوهر براى همسر خود تهیّه مى کند یا پدر به فرزند خود مى دهد.