آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
احکام مشاغل و درآمدها
«مسألۀ 2758» کسب مال و تجارت باید از راه حلال و مشروع باشد و اگر کسى از راه هاى حرام مانند قمار، دزدى، ربا، رشوه، غنا، مدح و تقویت ظالم و راه هاى نامشروع دیگر، مالى به دست آورد، حرام است و ضامن آن مى باشد.
«مسألۀ 2759» قرار دادن هر فعل حرام به عنوان شغل و راه کسب و درآمد، حرام است؛ بنابر این ساختن هر چیزى که براى عبادت غیر خدا ساخته مى شود و نیز ساختن هر چیزى که منفعت اختصاصى یا منفعت عمومى آن حرام باشد و همچنین شراب فروشى و جادوگرى و نظایر آن جایز نیست.
«مسألۀ 2760» یادگرفتن و یاددادن علوم و صنایعى که مورد نیاز مردم است و موجب عظمت و قدرت مسلمانان در برابر کفّار مى باشد، بر همۀ افراد واجب کفایى است.
«مسألۀ 2761» یاد گرفتن سحر و عمل به آن حرام است، مگر این که به وسیلۀ افراد متعهد و لایقى براى باطل کردن سحر و یا روشن کردن اذهان مردم نسبت به کسى که با توسّل به سحر، ادّعاى نبوّت یا امامت و امثال آن را دارد، باشد که در حدّ ضرورت اشکال ندارد.
«مسألۀ 2762» «کهانت» و «تنجیم» اگر به این شکل باشد که براى غیر خداوند، به نحو استقلال یا اشتراک با خداوند، تأثیر قائل شوند، حرام بلکه شرک است، ولى اگر مشیّت خداى متعال را مؤثر مطلق بدانند و پیش بینى هاى آنها به نحو حدس و تخمین و
مبنى بر این باشد که پروردگار عالم بعضى امور را سبب یا مقارن و هماهنگ بعضى امور دیگر قرار داده و بقیه سببیّت یا تقارن و سلب آن در قبضۀ قدرت مطلقۀ او مى باشد، اشکال ندارد.
«مسألۀ 2763» شعبده بازى در صورتى که براى جلوه دادن حق به شکل باطل و یا باطل به شکل حق باشد، جایز نیست، ولى اگر تنها براى سرگرمى باشد، اشکال ندارد.
«مسألۀ 2764» احضار ارواح چنانچه موجب اشاعه دروغ و فریب مردم یا برهم زدن نظم عمومى و مانند آن باشد، جایز نیست و خواب مصنوعى (هیپنوتیزم) در صورتى که اثر سویى بر آن مترتّب نباشد یا معالجۀ امراضى بر آن متوقّف باشد، دلیلى بر حرمت آن وجود ندارد، اما اگر از این ناحیه اثر سوء یا خطر جانى پدید آید، حرام بوده و در این صورت مسبِّب، ضامن است.
«مسألۀ 2765» غنا و هر آوازى که مشتمل بر باطل بوده یا موجب برانگیختن و تحریک شهوت شده و به نظر عرف، مناسب با مجالس فسق و فجور باشد، به تنهایى یا همراه با نواختن چیزى باشد، خواندن و گوش دادن و نیز یاد دادن و شغل قرار دادن آن حرام است. در روایات اسلامى «مَلاهى و غِنا» بسیار مذّمت شده اند، از جمله در روایتى آمده: «خانه اى که در آن شراب و آلات لَهْو و غِنا و قمار باشد، ملائکه به آن خانه وارد نمى شوند و دعاى اهل خانه مستجاب نمى گردد و برکت از آن خانه برداشته مى شود.»
«مسألۀ 2766» غناى زنان خواننده در مجالس عروسى استثنا شده و حرام نمى باشد، ولى باید مردهاى نامحرم صداى آنان را نشنوند و مشتمل بر باطل نباشد و بنابر احتیاط واجب باید به مجلس عروسى اکتفا شود و در مجالس جشن دیگرى خوانده نشود و هر آواز یا صوت یا عملى که موجب تحریک شهوت شده و یا آثار حرام دیگرى بر آن مترتّب گردد و یا به نظر عرف موجب فساد و هرزگى باشد، خواندن، گوش دادن و یا اشاعه آن و نیز تعلیم و تعلّم و شغل قراردادن آن حرام است.
«مسألۀ 2767» سرودهاى مهیّجى که به هنگام جنگ براى تحریک احساسات افراد5.
خوانده مى شود، اشکال ندارد. همچنین هر سرود یا آهنگى که مشتمل بر باطل نبوده و از نظر عرف موجب تحریک شهوت و مناسب با مجالس فساد نباشد، اشکال ندارد و خواندن و گوش دادن و یادگرفتن و شغل قراردادن آن جایز مى باشد.
«مسألۀ 2768» اگر کسى شک داشته باشد که سرود یا آهنگى عرفاً مناسب با مجالس فساد و از مصادیق غناى حرام مى باشد یا نه، لازم نیست از آن اجتناب نماید، اگرچه احتیاط خوب است، اما اگر از آن آثار سوء مشاهده شود، این احتیاط واجب است.
«مسألۀ 2769» حضور علمى و عملى بانوان در شئون گوناگون اجتماع اشکال ندارد، به شرط آن که اوّلاً: عفّت عمومى را رعایت کرده و مرتکب حرام نشوند و ثانیاً:
حضور آنان مستلزم تضییع حقوق شوهران و منافى حیثیّت و شئون آنان نباشد؛ ولى با این حال مطابق آنچه از کتاب و سنّت استفاده مى شود، بهتر است زنان در غیر موارد ضرورت و لزوم، در اجتماعاتى که نامحرم وجود دارد ظاهر نشوند.
«مسألۀ 2770» تمایل فکرى و عملى به فاسدان و ستمگران و خود را به شکل آنها در آوردن و حمایت از آنان در انجام گناه و تجاوز به حقوق دیگران و کار کردن و فعالیّت در دستگاه دولت هاى کافر یا ظالم، اگر موجب حمایت از کفر و ظلم و اعانت به کافر یا ظالم باشد، حرام است، مگر این که در شرایط ویژه اى براى پشتیبانى از اسلام و مسلمانان و با اجازۀ حاکم جامع شرایط باشد.
«مسألۀ 2771» تکثیر، خرید، فروش و هرگونه استفاده کردن از کتابها، مجلّات، برنامه ها، لوح هاى فشرده و امثال آنها که تصرف و استفاده از آنها منوط بر رعایت «حقّ مؤلّف» شده است، چنانچه مؤلّف و تولید کنندۀ آنها مسلمان باشد، بدون رضایت آنها جایز نیست و اگر غیر مسلمانى باشد که با مسلمین در حال جنگ است، اشکال ندارد و اگر غیر مسلمانى باشد که با مسلمین در حال جنگ نیست، جواز تصرف در آنها بدون اجازه صاحبانشان محلّ تأمّل است. «حقّ طبع» و «حقّ اختراع» نیز همین حکم را دارند.
«مسألۀ 2772» خرید و فروش و یا اقدام به نشر کتاب ها و نشریات گمراه کننده که موجب انحراف در فکر و عقیده یا اخلاق و یا عمل مردم مى شود و یا مشتمل بر مطالب
باطل و ترویج آن یا دروغ و تهمت و یا هتک و توهین به مقدّسات دینى و افراد مؤمن مى باشد، حرام است. همچنین خواندن این گونه کتب و نشریات جایز نمى باشد مگر براى افراد صالحى که به عنوان نهى از منکر، در صدد جواب دادن به آنها مى باشند و خود اهل فکر و تشخیص بوده و اطمینان دارند که هیچ گونه انحرافى در آنان ایجاد نمى شود.
«مسألۀ 2773» استفاده از نوارها، برنامه هاى رادیویى یا تلویزیونى، ماهواره، اینترنت و یا ابزار مشابه در صورتى که موجب انحراف اخلاقى، روانى و یا عقیدتى گردد، حرام است و نیز تولید این گونه برنامه ها، نوارها و یا اشاعه و خرید و فروش آنها حرام مى باشد.
«مسألۀ 2774» اقدام به تأسیس مجامع فرهنگى یا نشر کتب و نشریات مفید یا تولید برنامه هاى رادیویى و تلویزیونى و مشابه آن که موجب تقویت پایه هاى عقیدتى، اخلاقى و عملى و یا رشد افکار و بالا رفتن سطح معلومات اجتماعى و دینى مردم مى شود، از وظایف مهمّى است که شایسته است افراد به اندازۀ قدرت و توان خود به آن عمل نمایند و ممانعت از آن جایز نیست.
«مسألۀ 2775» تقلّب در امتحانات و نیز در استخدام جایز نیست. همچنین کسى که به نظر خودش صلاحیّت مسئولیّت و شغلى را ندارد، نباید آن را تقبّل نماید، هر چند دیگران او را داراى صلاحیت و شرایط لازم بدانند.
«مسألۀ 2776» گرفتن پول یا هر چیز دیگرى در وقت ادارى براى کسى که در نهاد یا مؤسّسه اى موظّف است بدون گرفتن پول از مراجعین، کارهاى آنان را انجام دهد، حرام است، بخصوص اگر به وسیلۀ گرفتن رشوه یا هر عنوان دیگرى، کار خلاف شرع یا قانون انجام دهد و یا حقوق دیگران را تضییع نماید؛ ولى براى رشوه دهنده، در صورتى که رسیدن به حقّ مشروعى یا دفع ظلم از مظلومى متوقّف بر آن باشد، به مقدار ضرورت اشکال ندارد. همچنین اعمال نفوذ اگر براى گرفتن حق یا دفع ظلمى باشد اشکال ندارد؛ مگر این که رشوه دادن و یا اعمال نفوذ در این صورت موجب فساد اجتماعى یا ادارى و یا ضرر مهم ترى نسبت به احقاق حق یا دفع ظلم مزبور گردد.
«مسألۀ 2777» وسایل ارتباط جمعى باید در جهت اشاعه مکارم اخلاق و خصال پسندیده انسانى و اشاعه فرهنگ اسلامى قرار گیرند و در این زمینه از اندیشه هاى متفاوت بهره جویند و از ترویج فرهنگ ضد اسلامى و بى بندوبارى به شدّت پرهیز نمایند.
«مسألۀ 2778» مکروه است انسان کفن فروشى، قصّابى، حجامت و شکار کردن را شغل خود قرار دهد.