آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
احکام دفاع و جهاد
اشاره
جهاد از واجبات دین و درى از درهاى بهشت است که خداوند آن را براى اولیاى خود گشوده است و در جهت حفظ کیان اسلام و امنیت مسلمانان و دفاع در مقابل هجوم کافران و ناپاکان و یارى مستضعفان، مورد تأکید قرآن و معصومان علیهم السلام قرار گرفته است. امّتى که از جهاد روى گردانند، جامۀ ذلّت و خوارى و رداى بلا و گرفتارى بپوشند و با حقارت و پستى از انصاف و عدالت محروم شوند.
«مسألۀ 2186» جهاد بر دو نوع است: «ابتدایى» و «دفاعى». «جهاد ابتدایى» آن است که مسلمانان به منظور دعوت کفّار و مشرکین به اسلام و عدالت و یا جلوگیرى از نقض پیمان اهل ذمّه یا طغیان باغیان (شورشیان مسلح) بر امام واجب الطّاعه مسلمین، نیروى نظامى به مناطق آنان گسیل دارند. در حقیقت هدف از جهاد ابتدایى کشور گشایى نیست، بلکه دفاع از حقوق فطرى انسان هایى است که توسّط قدرت هاى کفر و شرک و طغیان از خدا پرستى و توحید، عدالت و شنیدن و پذیرش آزادانۀ احکام خداوند محروم شده اند.
«جهاد دفاعى» زمانى است که دشمن به مرز و بوم مسلمانان هجوم آورد و قصد تسلّط سیاسى یا فرهنگى و اقتصادى نسبت به آنان داشته باشد و ممکن است جهاد در برابر باغیان در زمانى که به حملۀ مسلحانه دست زده اند نیز جهاد دفاعى محسوب گردد.
«مسألۀ 2187» شرکت در جهاد بر کسى واجب است که بالغ، عاقل، مرد و آزاد باشد و نابینا، پیر، زمین گیر و مبتلا به بیمارى نباشد که نتواند وظیفه اش را انجام دهد.
«مسألۀ 2188» گریختن از صحنۀ جهاد جایز نیست، مگر این که ترک صحنۀ
جهاد به منظور جا به جایى از جبهه اى به جبهۀ دیگر یا براى تدارک نیروى بیشتر باشد.
«مسألۀ 2189» اگر ادامۀ جهاد نیاز به به کمک هاى مادى داشته باشد، بر همۀ کسانى که تمکّن مالى دارند واجب است به قدر توانایى کمک نمایند.
«مسألۀ 2190» شرکت در جهاد ابتدایى یا دفاعى واجب کفایى است؛ پس اگر افراد به اندازۀ کافى شرکت نکنند، بر همۀ کسانى که شرایط آن را داشته باشند، واجب است که به جهاد بروند.
«مسألۀ 2191» اگر پدر و مادر، فرزند خود را از شرکت در جهاد ابتدایى یا دفاعى نهى نمایند، در صورتى که جهاد بر او واجب عینى باشد، نهى آنان تأثیرى ندارد و باید در جهاد شرکت کند؛ ولى اگر جهاد بر او واجب کفایى باشد و نیروى کافى در جبهه حضور داشته باشد، چنانچه شرکت در جهاد موجب اذیت و آزار پدر و مادر باشد، مخالفت با آنان جایز نیست.
«مسألۀ 2192» اگر دشمن بر سرزمین مسلمانان و سرحدّات آن هجوم نماید، بر همۀ مسلمانان واجب است به هر وسیلۀ ممکن و نثار جان و مال از آن دفاع کنند و در دفاع، به اجازه حاکم شرع نیازى نیست.
«مسألۀ 2193» بر مسلمانان واجب است نقشه هایى را که بیگانگان براى سلطه بر کشورهاى اسلامى یا سلطه سیاسى اقتصادى، نظامى و یا فرهنگى بر آنان کشیده اند، برهم زده و از سلطۀ آنان پیشگیرى کنند.
«مسألۀ 2194» اگر بیگانگان از راه هاى مختلف مانند فرستادن امواج رادیویى یا تلویزیونى یا ماهواره اى و مانند آن در صدد ضربه زدن به اعتقادات و فرهنگ مسلمانان باشند، دفاع از فرهنگ و اعتقادات اسلامى بر هر مسلمانى واجب است و شایسته است از راه تقویت فرهنگ و اعتقادات مسلمانان واستفاده از فراورده هاى علمى، از ضربه زدن دشمن به آن جلوگیرى شود و از راه هاى دیگر - مگر در موارد ضرورت - استفاده نشود.
«مسألۀ 2195» اگر در روابط سیاسى بین دولت هاى اسلامى و سایر دولت ها، خوف آن باشد که بیگانگان بر ممالک اسلامى تسلّط پیدا کنند - چه تسلّط سیاسى و چه
اقتصادى باشد - لازم است بر مسلمانان که با این نحو روابط مخالفت کنند و دول اسلامى را به قطع این گونه روابط الزام کنند.
«مسألۀ 2196» اگر در روابط تجارى با بیگانگان خوف آن باشد که به بازار مسلمین صدمۀ اقتصادى وارد شود و موجب استثمار تجارى و اقتصادى گردد، قطع این گونه روابط واجب است و این نحو تجارت حرام است.
«مسألۀ 2197» انعقاد پیمان هاى سیاسى و تجارى بین یکى از دول اسلامى و اجانب که مخالف مصلحت اسلام و مسلمانان باشد، جایز نیست و اگر دولتى اقدام به آن نمود، بر سایر دول اسلامى واجب است با وسایل ممکن آن را به قطع چنین رابطه اى الزام کنند.
«مسألۀ 2198» روابط تجارى و سیاسى با دولت هایى که در حال جنگ با اسلام و مسلمانان هستند، در صورتى که موجب تقویت آنان گردد، جایز نیست و بر مسلمانان لازم است که به هر نحو ممکن است، با این نحو روابط مخالفت کنند و بازرگانانى که با آنان و عمّال آنان روابط تجارى دارند، خائن به اسلام و مسلمانان و معاون و شریک در نابودى احکام هستند و بر مسلمانان لازم است با این خیانتکاران - چه دولت ها و چه تجّار - قطع رابطه کنند و آنها را ملزم به توبه و ترک روابط با این گونه دولت ها کنند.
«مسألۀ 2199» اگر عدّه اى از مسلمانان به دستۀ دیگر تجاوز نمایند، بر مسلمانان لازم است موجبات فیصلۀ اختلافات و اصلاح بین آنان را فراهم سازند و اگر به هیچ وجه اصلاح ممکن نباشد، بر همۀ مسلمانان واجب است که با دستۀ متجاوز و باغى مقابله کنند تا از تجاوز دست بردارند و قتال با دستۀ متجاوز در ماههاى حرام اشکال ندارد.
«مسألۀ 2200» اگر در هر گوشه از جهان، مسلمانى مظلوم واقع شود و حقوق اوّلیّۀ او مورد تجاوز و تعدّى قرار بگیرد، بر هر فردى که نداى مظلومیّت او را مى شنود، واجب است در حدّ توان کمک نماید، هر چند با اظهار همدردى باشد.
دفاع از حقوق شخصى
«مسألۀ 2201» اگر کسى به انسان یا ناموس یا خویشان و بستگان او یا به مسلمان
دیگرى به قصد کشتن یا تجاوز هجوم آورد، بر انسان واجب است به هر صورت ممکن در حدّ دفع تهاجم و مناسب با آن دفاع نماید، هر چند منجر به کشته شدن مهاجم شود، ولى باید سعى کند تا وقتى که راه خفیف تر یا فرار میسّر است، دست به کار شدید و خشن نزند.
«مسألۀ 2202» اگر انسان مورد تهاجم قرار گیرد و نتواند به تنهایى از جان و ناموس خود دفاع کند، واجب است از دیگران کمک بگیرد، هرچند از ستمکاران باشند.
«مسألۀ 2203» اگر دزدى به قصد بردن مال انسان یا بستگان او هجوم آورد، انسان حق دارد با رعایت مراتب دفاع کند، هرچند به کشته شدن مهاجم بینجامد.
«مسألۀ 2204» اگر هنگام دفاع با رعایت مراتب آن به شخص تجاوزگر زیان مالى و جانى یا نقص عضو وارد شود، دفاع کننده ضامن نیست؛ ولى اگر درجات خفیف تر یا فرار میسّر باشد و دفاع کننده هم متوجّه این جهت بوده و با این حال به مراحل بالاتر و شدیدتر عمل نموده باشد، ضامن است و در هر صورت اگر از سوى مهاجم به دفاع کننده خسارتى برسد، شخص مهاجم ضامن است.
«مسألۀ 2205» اگر انسان به گونه اى بر مهاجم پیروز شود که وى دیگر توان تهاجم نداشته باشد، دفاع کننده حقّ زدن یا زخمى کردن و یا کشتن وى را ندارد و محاکمه و مجازات او با حاکم شرع است.
«مسألۀ 2206» کسى که مرد بیگانه اى را با همسر، دختر یا یکى از زنان خویشاوند خود بیابد، چنانچه او قصد تجاوز به آنان را داشته باشد، باید به هر شیوۀ ممکن از حریم آنان دفاع نماید، هرچند به کشته شدن تجاوزگر بینجامد؛ بلکه در صورت تجاوز به ناموس مسلمانان دیگر هم باید از آنان دفاع کند و در هر حال رعایت مراتب دفاع لازم است و با رعایت مراتب، انسان ضامن خسارت وارده بر متجاوز نیست؛ ولى اگر با وجود مراتب پایین تر دست به کار شدیدتر بزند، بنابر احتیاط ضامن است.
«مسألۀ 2207» اگر کسى براى اطّلاع بر ناموس یا اسرار شخصىِ افراد یا براى دیدن بدن نامحرم - به طور عادى یا با دوربین و نظایر آن - به درون خانه هاى مردم نگاه کند،
باید در مرحلۀ اوّل او را نهى کرد و در صورتِ ادامه دادن، با رعایت مراتب او را از این عمل بازداشت.
«مسألۀ 2208» دفاع از جان خود و بستگان جایز و بلکه گاهى واجب است، هرچند احتمال دهد یا یقین کند که در این راه کشته مى شود؛ ولى در دفاع از مال اگر یقین به کشته شدن داشته باشد، دفاع واجب نیست، بلکه احتیاط در ترک آن است.
«مسألۀ 2209» اگر انسان از طریق معقولى گمان کند شخصى قصد هجوم به جان یا مال و یا ناموس وى را دارد و در مقام دفاع و با رعایت مراتب آن، خسارتى به مهاجم برساند و بعد معلوم شود اشتباه کرده، گناهکار نیست، ولى ضامن خسارتى که وارد نموده مى باشد.
«مسألۀ 2210» اگر حیوان درنده اى که متعلّق به شخص دیگرى است، به انسان حمله کند، انسان حق دارد از خود دفاع نماید و اگر با رعایت مراتب دفاع به حیوان خسارتى وارد شود، ضامن نیست، مگر در موردى که انسان متجاوز باشد.