آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
قضاى سجده و تشهّد فراموش شده
اشاره
سجده یا تشهد فراموش شده چند صورت دارد: 1 - از رکعت آخر نباشد. 2 - مربوط به رکعت آخر باشد. 3 - یکى مربوط به رکعت آخر و دیگرى مربوط به رکعت دیگر باشد.
صورت اوّل: سجده یا تشهّد فراموش شده از رکعت آخر نباشد
«مسألۀ 1276» اگر انسان پیش از رکوع سجده و تشهّدى را که فراموش کرده به خاطر آورد، باید بنشیند و آن را انجام دهد؛ ولى اگر پس از رکوع به خاطر آورد، باید بعد از نماز قضاى آن را بجا آورد، و تمام شرایط نماز - مانند پاک بودن بدن و لباس و رو به قبله بودن و شرطهاى دیگر - را باید داشته باشد.
«مسألۀ 1277» اگر سجده را چند مرتبه فراموش کند، مثلاً یک سجده از رکعت
اوّل و یک سجده از رکعت دوم را فراموش نماید، باید بعد از نماز، قضاى هر دو را با سجده هاى سهوى که براى آنها لازم است بجا آورد و لازم نیست در هر یک معیّن کند که قضاى کدام یک از آنهاست.
«مسألۀ 1278» اگر نداند که سجده را فراموش کرده یا تشهّد را، باید هر دو را قضا نماید و هر کدام را اوّل بجا آورد، اشکال ندارد و باید دو سجده سهو نیز بجا آورد.
صورت دوم: سجده یا تشهد فراموش شده از رکعت آخر باشد
«مسألۀ 1279» اگر بعد از سلام نماز به خاطر آورد که یک سجده از رکعت آخر یا تشهّد رکعت آخر را فراموش کرده است، چنانچه عملى را که سهوى و عمدى آن نماز را باطل مى کند - مثل پشت به قبله کردن - انجام نداده باشد و موالات هم به هم نخورده باشد، بنابر احتیاط واجب باید سجده یا تشهّد را به قصد این که وظیفۀ خود را انجام مى دهد، بجا آورد و بعد اجزاى نماز را تا آخر به قصد رجاء بخواند و سپس سجدۀ سهو را بجا آورد و اگر عملى که نماز را باطل مى کند انجام داده باشد و یا موالات به هم خورده باشد، باید قضاى سجده یا تشهّد را بجا آورد و بعد سجده سهو را نیز انجام دهد و چنانچه هم یک سجده و هم تشهّد رکعت آخر را فراموش کرده باشد نیز حکم همین است.
صورت سوم: یکى از رکعت آخر و دیگرى از رکعت دیگر باشد
«مسألۀ 1280» اگر یک سجده یا تشهّد از رکعت آخر و یک سجده یا تشهّد از رکعت دیگر را فراموش کند، چنانچه پس از سلام، موالات به هم نخورده باشد و عملى که عمدى و سهوى آن نماز را باطل مى کند انجام نداده باشد، احتیاط واجب آن است که اول سجده یا تشهّد فراموش شده رکعت آخر را به قصد ما فى الذّمه بجا آورد و سپس بقیه اجزاى نماز را تا آخر سلام به قصد رجاء انجام دهد و پس از آن سجده یا تشهّد فراموش شده رکعت دیگر را بجا آورد و سپس دو سجدۀ سهو براى تشهد فراموش شده و احتیاطاً دو سجدۀ سهو براى سجدۀ فراموش شده انجام دهد و اگر موالات به هم خورده
باشد و یا عملى که عمدى و سهوى آن نماز را باطل مى کند انجام داده باشد، لازم نیست پس از قضاى سجده یا تشهّد رکعت آخر، اجزاى دیگر نماز را بجا آورد، بلکه به جا آوردن قضاى آنها کافى است و مراعات ترتیب بین قضاى آن و قضاى تشهّد یا سجده فراموش شده رکعت هاى قبل لازم نیست.
«مسألۀ 1281» اگر یک سجده و تشهّد را فراموش کند و نداند هر یک از کدام رکعت بوده است، چنانچه احتمال دهد یکى یا هر دو از رکعت آخر باشد، در صورتى که موالات به هم نخورده باشد و عملى که عمدى و سهوى آن نماز را باطل مى کند بجا نیاورده باشد، بنابر احتیاط واجب باید یک سجده و تشهّد و سلام را به قصد ما فى الذّمه بخواند و پس از آن یک سجده و تشهّد بجا آورد و مراعات ترتیب بین این سجده و تشهّد لازم نیست و سپس دو سجده سهو براى تشهّد فراموش شده و احتیاطاً دو سجده سهو براى سجده فراموش شده بجا آورد و چنانچه موالات به هم خورده باشد و یا عملى که عمدى و سهوى آن نماز را باطل مى کند بجا آورده باشد، سجده و تشهّد فراموش شده را قضا کرده و سجده هاى سهو را انجام دهد و مراعات ترتیب بین قضاى سجده و قضاى تشهّد لازم نیست.
مسائل مشترک بین سه صورت
«مسألۀ 1282» اگر نداند که سجده را فراموش کرده یا تشهّد را و احتمال دهد که از رکعت آخر باشد، در صورت به هم نخوردن موالات و انجام ندادن عملى که عمدى و سهوى آن نماز را باطل مى کند، بنابر احتیاط واجب باید سجده و تشهّد و سلام را به قصد ما فى الذّمه بجا آورد و سپس دو سجده سهو انجام دهد و اگر بداند که از رکعت آخر نیست، قضاى یک سجده و تشهّد را بدون لزوم مراعات ترتیب بجا آورد و سپس دو سجده سهو انجام دهد.
«مسألۀ 1283» اگر بین سلام نماز و قضاى سجده یا تشهّد، عملى انجام دهد که براى آن سجده سهو واجب مى شود، مثلاً سهواً حرف بزند، باید علاوه بر به جا آوردن
قضاى سجده یا تشهّد فراموش شده و انجام دادن دو سجدۀ سهو براى آن، بنابر احتیاط دو سجده سهو دیگر نیز براى آن عمل بجا آورد.
«مسألۀ 1284» اگر فراموش کند که قضاى سجده یا تشهد بر عهدۀ اوست و بین سلام نماز و قضاى سجده یا تشهّد عملى - مانند پشت به قبله کردن - انجام دهد که اگر عمداً یا سهواً در نماز اتّفاق بیفتد، نماز باطل مى شود، باید قضاى سجده و تشهّد را بجا آورد و پس از بجا آوردن سجدۀ سهو، بنابر احتیاط مستحب نماز را اعاده کند؛ ولى اگر در حالى که به خاطر دارد قضاى سجده یا تشهّد بر عهدۀ اوست، عمداً عمل فوق را انجام دهد، بنابر احتیاط واجب باید پس از قضاى سجده یا تشهّد و انجام سجدۀ سهو براى آن، نماز را اعاده کند.
«مسألۀ 1285» اگر شک داشته باشد که سجده یا تشهّد را فراموش کرده یا نه، واجب نیست قضا نماید.
«مسألۀ 1286» اگر بداند سجده یا تشهّد را فراموش کرده و شک کند که پیش از رکوع رکعت بعد یا قبل از سلام آن را بجا آورده یا نه، باید آن را به تفصیلى که گذشت قضا نماید.
«مسألۀ 1287» اگر بر کسى که باید سجده یا تشهّد را قضا نماید، براى عمل دیگرى نیز سجدۀ سهو واجب شود، باید بعد از نماز بنابر احتیاط ابتدا سجده یا تشهد فراموش شده را به جا آورد و پس از آن سجدۀ سهو مربوط به سجده یا تشهد فراموش شده و سجدۀ سهو مربوط به آن عمل را انجام دهد.
«مسألۀ 1288» اگر شک داشته باشد که بعد از نماز قضاى سجده یا تشهّد فراموش شده را بجا آورده یا نه، چه وقت نماز گذشته باشد و چه نگذشته باشد، باید سجده یا تشهّد را قضا نماید.