آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی
مرجع تقلید شیعه
اِعتکاف
اشاره
«اِعتکاف» آن است که انسان به قصد عبادت کردن در مسجد بماند؛ بلکه اگر تنها با ماندن در مسجد نیز قصد عبادت کند، کافى است، هرچند عبادت دیگرى انجام ندهد.
اعتکاف عمل مستحبّى است که دربارۀ آن بسیار سفارش شده است. روایت شده است که رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلم فرمودند: «اعتکاف ده روز در ماه رمضان معادل دو حجّ و دو عمره است» و نیز روایت شده که خود آن حضرت دهۀ آخر ماه رمضان در مسجد اعتکاف مى کردند.
«مسألۀ 1832» انجام اعتکاف در هر هنگام از سال - بجز روزهایى که روزه در آنها حرام مى باشد - صحیح است و بهترین وقت آن، «ماه رمضان» به ویژه ده روز آخر آن مى باشد.
«مسألۀ 1833» اعتکاف یک عمل مستحبّى است ولى به واسطۀ نذر و مانند آن، بر انسان واجب مى شود.
شرایط اعتکاف
«مسألۀ 1834» شرایط صحّت اعتکاف عبارتند از:
1 -«اسلام»؛ پس اعتکاف از غیر مسلمان صحیح نیست و «ایمان» شرط قبول آن است.
2 -«عقل».
3 -«قصد قربت»؛ پس اگر نیّت کسى براى غیر خدا باشد، اعتکاف او صحیح نیست.
4 -«روزه گرفتن»؛ پس اگر شخصى به هر دلیل نتواند روزه بگیرد، اعتکاف او صحیح نیست.
5 -«ماندن سه روز در مسجد»؛ پس اگر کمتر بماند یا قصد کند که کمتر بماند، اعتکاف او صحیح نیست.
«مسألۀ 1835» روزه اى که در حال اعتکاف گرفته مى شود، لازم نیست که براى خود اعتکاف باشد، بلکه مى تواند هر روزه اى (مثل روزۀ قضا یا کفّاره) را در حال اعتکاف
1-
2- 1 و 2 - من لا یحضره الفقیه، ج 2، ص 120-\122.
بگیرد؛ ولى احتیاط واجب آن است که اگر براى خود اعتکاف کرده است، روزه اى که مى گیرد براى کس دیگر نباشد (مثلاً قضاى روزۀ پدرش را به جا نیاورد) و همچنین اگر به نیابت از شخص دیگرى اعتکاف کرده باشد، روزه را نیز به نیابت از وى بگیرد.
«مسألۀ 1836» اعتکاف باید در یکى از پنج مسجد: «مسجدالحرام»، «مسجدالنبى صلى الله علیه و آله و سلم»، «مسجدکوفه»، «مسجد بصره» و یا مسجد جامع هر شهر انجام شود.
«مسألۀ 1837» کسى که اعتکاف مى کند، باید سه روز را به طور مستمر در مسجد بماند، مگر این که خارج شدن از مسجد ضرورت داشته باشد، مثلاً براى قضاى حاجت ناچار باشد از مسجد خارج شود.
«مسألۀ 1838» اگر به خاطر ضرورتى ناچار گردد که از مسجد خارج شود و به قدرى طول بکشد که صورت اعتکاف به هم بخورد، اعتکاف او باطل مى شود.
«مسألۀ 1839» اگر در بین اعتکاف محتلم شود، باید تیمّم کند و فوراً از مسجد خارج شود، مگر این که زمانى که براى خروج از مسجد لازم است، کمتر از زمان لازم براى تیمّم نمودن باشد که در این صورت بدون تیمّم باید فوراً از مسجد خارج شود و در هر حال پس از خروج از مسجد، باید فوراً غسل کند و به مسجد بازگردد و براى غسل به قدر ضرورت و انجام واجبات آن اکتفا نماید.
«مسألۀ 1840» صحّت اعتکاف زن نسبت به دو روز اوّل، در صورتى که اعتکاف او منافى حقّ شوهرش باشد، مشروط به اجازۀ شوهر است و همچنین اعتکاف فرزند، در صورتى که موجب اذیّت پدر یا مادر مى شود، باید با اجازۀ آنان باشد؛ ولى اگر نسبت به دو روز اوّل اجازه داده باشند، نسبت به روز سوم اجازۀ آنان شرط نیست و حتّى نهى آنان نیز تأثیر ندارد، زیرا ماندن روز سوم واجب است.
مسائل اعتکاف
«مسألۀ 1841» کسى که اعتکاف مى کند، باید در روز از انجام آنچه روزه را باطل مى کند بپرهیزد؛ همچنین امور زیر - در شب باشد یا روز - موجب باطل شدن اعتکاف
مى شود:
1 - جماع.
2 - بنابر احتیاط واجب استمناء؛ چه به شکل حرام آن یا در اثر نگاه یا لمس همسر باشد.
3 - استشمام بوى خوش.
4 - خرید و فروش، مگر آن که ضرورتى در بین باشد، بلکه احتیاط واجب آن است که در غیر حالت ضرورت، اعمال تجارى دیگر (غیر از خرید و فروش) را نیز انجام ندهد.
5 - مجادله و بحث به منظور برترى و خودنمایى؛ در امور دینى باشد یا دنیایى.
«مسألۀ 1842» به هم زدن اعتکافِ واجب جایز نیست؛ ولى مى تواند اعتکافِ مستحب را در دو روز اوّل آن باطل نماید، هرچند این عمل خلاف احتیاط است و پس از گذشتن دو روز، ماندن روز سوم در مسجد واجب است.
«مسألۀ 1843» اگر اعتکاف خود را با انجام یکى از امورى که بیان شد باطل نماید، سه صورت دارد:
اوّل: چنانچه اعتکاف او واجب معیّن باشد، قضاى آن لازم است.
دوم: چنانچه اعتکاف او واجب غیر معیّن باشد، باید آن را دوباره شروع کند و بهتر است آن را تمام کرده و دوباره از سر بگیرد.
سوم: اگر اعتکاف او مستحب باشد، چنانچه در دو روز اوّل آن را باطل کند، اشکال ندارد و چنانچه پس از گذشتن دو روز آن را باطل نماید، باید قضاى آن را بجا آورد.
«مسألۀ 1844» اگر اعتکافِ واجب را با غیر جماع باطل کند، کفّاره ندارد و اگر با جماع - هر چند در شب - باطل نماید، علاوه بر قضا باید کفّاره نیز بدهد و کفّارۀ آن مانند کفّارۀ باطل نمودن عمدى روزۀ ماه رمضان است و بنابر احتیاط واجب، ترتیب در کفاره را نیز باید رعایت کند؛ یعنى در صورت امکان یک بنده آزاد کند و اگر امکان نداشت، دو ماه پشت سر هم روزه بگیرد و اگر آن نیز ممکن نبود، به شصت فقیر طعام بدهد.
«مسألۀ 1845» در مواردى که قضاى اعتکاف واجب مى شود، لازم نیست آن را فوراً
بجا آورد، ولى نباید در انجام دادن آن سستى و مسامحه نماید.
«مسألۀ 1846» اگر سهواً یکى از مبطلات اعتکاف را انجام دهد، اعتکاف او باطل نمى شود.
«مسألۀ 1847» بعد از تمام شدن سه روز، چنانچه به نیّت اعتکاف یک شب یا یک روز دیگر یا بیشتر از آن در مسجد بماند، اشکال ندارد؛ ولى پس از تمام شدن سه روز، ماندن فقط بخشى از روز یا شب به نیّت اعتکاف در مسجد، محلّ اشکال است و چنانچه دو روز دیگر در مسجد بماند که روى هم پنج روز شود، واجب است که روز ششم را نیز در مسجد اعتکاف نماید و اگر پس از تمام شدن شش روز، بخواهد یک روز یا یک شب دیگر یا بیشتر از آن را در مسجد اعتکاف نماید، اشکال ندارد و چنانچه دو روز دیگر در مسجد بماند که روى هم هشت روز شود، لازم نیست که روز نهم را نیز در مسجد اعتکاف نماید.
«مسألۀ 1848» انسان مى تواند در هنگامى که نیّت اعتکاف مى کند، شرط کند که اگر حادثه اى براى او پیش آمد، اعتکاف خود را قطع نماید که در این صورت چنانچه در روز سوم نیز حادثه اى براى او پیش بیاید، مى تواند اعتکاف خود را قطع کند.